Κάποτε για να μιλήσει κάποιος δημόσια για τους σκύλους έπρεπε να έχει περάσει χρόνια μέσα στην πραγματικότητα της συμβίωσης μαζί τους. Σήμερα αρκεί μια κάμερα και μερικές λέξεις που ακούγονται επιστημονικές.
Κορτιζόλη. Σεροτονίνη. Άγχος. Τραύμα.
Λέξεις που εκτοξεύονται με ευκολία, σαν να αρκούν από μόνες τους για να εξηγήσουν τη ζωή ενός ζώου.
Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο απλή — και ταυτόχρονα πολύ πιο σύνθετη.
Η συμπεριφορά ενός σκύλου δεν είναι μια εξίσωση που λύνεται με έναν βιοχημικό δείκτη. Η κορτιζόλη, για παράδειγμα, είναι μέρος ενός πολύπλοκου νευροενδοκρινικού συστήματος — Hypothalamic–Pituitary–Adrenal axis — που ενεργοποιείται σε δεκάδες διαφορετικές καταστάσεις.
Αυξάνεται στο στρες, αλλά αυξάνεται και: στο παιχνίδι στον ενθουσιασμό στην άσκηση στην προσμονή στην έντονη μάθηση
Με άλλα λόγια, η κορτιζόλη δεν είναι «ορμόνη δυστυχίας». Είναι ορμόνη προσαρμογής — και η παρουσία της δεν αρκεί από μόνη της για να μας πει τίποτα για την κατάσταση του ζώου.
Όταν λοιπόν κάποιος χρησιμοποιεί τέτοιες λέξεις για να περιγράψει την ευτυχία ή τη δυστυχία ενός σκύλου, συχνά δεν κάνει επιστήμη. Κάνει απλώς εντύπωση.
Και έτσι αρχίζει κάτι πολύ πιο προβληματικό.
Όταν ο σκύλος γίνεται διάγνωση
Τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται όλο και πιο έντονα μια τάση ψυχιατροποίησης της συμπεριφοράς των ζώων.
Ξαφνικά κάθε σκύλος γίνεται: «φοβικός» «αγχώδης» «επιθετικός» «αντιδραστικός»
Σαν να πρόκειται για ψυχιατρικούς φακέλους.
Αλλά ο σκύλος δεν είναι διάγνωση. Ο σκύλος είναι ο σκύλος μου.
Δεν είναι μια λέξη, ούτε μια ταμπέλα, ούτε μια κλινική κατηγορία. Είναι ένα ζωντανό πλάσμα με χαρακτήρα, εμπειρίες, ένστικτα και ιδιοσυγκρασία.
Και αυτό μας οδηγεί σε μια πολύ απλή σκέψη που λέω εδώ και χρόνια:
Δεν υπάρχουν προβλήματα συμπεριφοράς. Υπάρχουν συμπεριφορές που μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα.
Η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή, αλλά αλλάζει ολόκληρο το πλαίσιο. Γιατί τότε το ερώτημα δεν είναι «τι πρόβλημα έχει ο σκύλος;» αλλά «σε ποιο περιβάλλον αυτή η συμπεριφορά δημιουργεί σύγκρουση;»
Το περιβάλλον που δημιουργεί τα προβλήματα
Ο σύγχρονος σκύλος ζει σε ένα πλαίσιο που αλλάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα.
Πόλεις γεμάτες θόρυβο. Στενοί χώροι. Κανόνες σιωπής. Συνεχής εγρήγορση.
Το αστικό περιβάλλον έχει γίνει ασφυκτικό ακόμη και για τους ανθρώπους. Αν για εμάς είναι δύσκολο, τι μπορεί να είναι για ένα ζώο;
Και όμως περιμένουμε από αυτό να προσαρμοστεί χωρίς κανένα περιθώριο λάθους.
Αν γαβγίσει είναι πρόβλημα. Αν φοβηθεί είναι πρόβλημα. Αν αντιδράσει είναι πρόβλημα.
Στην πραγματικότητα όμως πολλές φορές δεν έχουμε πρόβλημα σκύλου. Έχουμε πρόβλημα πλαισίου.
Αυτό το φαινόμενο περιγράφεται στη βιολογία ως evolutionary mismatch — η ασυμβατότητα ανάμεσα σε ένα είδος και στο περιβάλλον μέσα στο οποίο καλείται να ζήσει.
Ο σκύλος δεν είναι ένας
Συχνά μιλάμε για «τον σκύλο» σαν να πρόκειται για ένα ενιαίο πράγμα. Αλλά αυτό δεν υπάρχει.
Οι φυλές σκύλων έχουν τεράστιες διαφορές μεταξύ τους. Δημιουργήθηκαν μέσα από έντονη τεχνητή επιλογή για τελείως διαφορετικούς ρόλους.
Άλλες φυλές επιλέχθηκαν για συνεργασία με τον άνθρωπο. Άλλες για ανεξαρτησία. Άλλες για φύλαξη. Άλλες για κυνήγι.
Ένα Labrador και ένα Chow Chow δεν είναι απλώς διαφορετικά σκυλιά. Είναι σχεδόν διαφορετικοί ψυχολογικοί τύποι. Και όμως η σύγχρονη κουλτούρα προσπαθεί να τους χωρέσει όλους στο ίδιο καλούπι.
Η σχέση πριν από την επιστημονικοφάνεια
Πριν από τις ορμόνες, πριν από τις θεωρίες, πριν από τις ταμπέλες, υπάρχει κάτι πιο βασικό.
Η σχέση.
Ο άνθρωπος δεν σχετίζεται με κορτιζόλη ή σεροτονίνη. Σχετίζεται με ένα ζωντανό πλάσμα. Ένα ζώο που δεν μπορεί να εξηγήσει τον κόσμο με τη δική μας λογική, αλλά μπορεί να τον ζήσει μέσα από την εμπειρία του.
Η εκπαίδευση λοιπόν δεν είναι χειρισμός ενός βιολογικού μηχανισμού. Είναι μια διαρκής διαπραγμάτευση ανάμεσα σε δύο είδη που προσπαθούν να συνυπάρξουν.
Και ίσως η πιο τίμια φράση που μπορούμε να πούμε για αυτή τη σχέση είναι απλή:
Ο σκύλος μου δεν είναι φοβικός. Δεν είναι επιθετικός. Δεν είναι μια λέξη.
Ο σκύλος μου είναι ο σκύλος μου.
Και από εκεί αρχίζουν όλα.
Christos Koutsis