Ο ρόλος του εκπαιδευτή σκύλων

Την εποχή που επαγγελματικά βρέθηκα στον χώρο των μη κυβερνητικών οργανώσεων, είχα την τύχη να ταξιδέψω σχεδόν σε ολόκληρη την Ευρώπη και να γνωρίσω εκπαιδευτικές μεθοδολογίες που αφορούσαν τον άνθρωπο και τη στήριξή του στην επίτευξη ενός στόχου. Εκεί πραγματικά μαγεύτηκα από το μέγεθος της γνώσης που υπάρχει γύρω από την εκπαίδευση του ανθρώπου, μιας γνώσης που δυστυχώς πολλές φορές δεν καταφέρνει να διοχετευτεί με τον σωστό τρόπο στην κοινωνία.

Όταν λοιπόν ξεκίνησα να διαμορφώνω το πρόγραμμα του Dog’s Mind, ένα από τα πρώτα ερωτήματα που έθεσα ήταν ποια είναι η πραγματική υπόσταση του εκπαιδευτή μέσα στη σύγχρονη πραγματικότητα και στη σχέση ανθρώπου και σκύλου.

Στα άρθρα που θα ακολουθήσουν θα προσπαθήσω να εξηγήσω γιατί επέλεξα τη συγκεκριμένη μεθοδολογία, ποια προβλήματα εντόπισα στη σχέση ανθρώπου και σκύλου, ιδιαίτερα μέσα στο αστικό περιβάλλον, αλλά και γιατί πολλά από αυτά που σήμερα παρουσιάζονται ως «μεθοδολογίες εκπαίδευσης» δεν είναι στην πραγματικότητα μεθοδολογίες. Είναι εργαλεία που βαφτίστηκαν μεθοδολογίες.

Μια μεθοδολογία χρειάζεται αρχές για να μπορεί να πάρει αυτόν τον τίτλο. Χρειάζεται να προσδιορίζει τον ρόλο του εκπαιδευτή, τον τρόπο με τον οποίο αναλύεται το σύστημα μέσα στο οποίο καλείται να παρέμβει, τη γνώση που χρησιμοποιείται ως υπόβαθρο και φυσικά τον πραγματικό στόχο της διαδικασίας.

Γιατί όποιον τίτλο κι αν δώσουμε σε ένα πρόγραμμα, βασική εκπαίδευση, διόρθωση συμπεριφοράς, άθλημα ή οτιδήποτε άλλο, στο τέλος η πραγματικότητα είναι μία: η σχέση.

Και αυτή η σχέση δεν μπορεί παρά να βασιστεί στην αποκατάσταση της πραγματικής εικόνας του σκύλου. Αυτό πολλές φορές μπορεί να σημαίνει ακόμη και σύγκρουση με όσα θεωρούσαμε μέχρι σήμερα δεδομένα. Θα εξηγήσω ακριβώς τι εννοώ στα επόμενα άρθρα.

Ποιος είναι λοιπόν ο ρόλος του εκπαιδευτή στο Dog’s Mind;

Προς το τέλος της δεκαετίας του 1990 γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη στην Ευρώπη εκπαιδευτικές προσεγγίσεις που βρέθηκαν κάτω από τον γενικό τίτλο «συνοδευτικές υπηρεσίες».

Ο τίτλος στην πραγματικότητα ήταν μάλλον ατυχής. Δεν κατάφερε ποτέ να περιγράψει τη δυναμική που μπορούσαν να αποκτήσουν πολλές από αυτές τις υπηρεσίες όταν βρίσκονταν πραγματικά στο πλευρό του ανθρώπου.

Στο Βέλγιο γνώρισα μια μεθοδολογία που είχε αναπτυχθεί απέναντι σε ανθρώπους οι οποίοι είχαν έναν στόχο, αλλά δεν γνώριζαν πώς να τον υλοποιήσουν. Θα μπορούσε να αφορά ευπαθείς ομάδες πληθυσμού, αλλά αν κατάφερνες να κατανοήσεις την ουσία της συγκεκριμένης μεθοδολογίας, αντιλαμβανόσουν ότι οι αρχές της μπορούσαν να εφαρμοστούν πολύ ευρύτερα.

Ο εκπαιδευτής, σε ολόκληρη τη διαδικασία, ήταν υποχρεωμένος να ακολουθήσει μια συγκεκριμένη χάρτα υποχρεώσεων απέναντι στον εκπαιδευόμενο, προκειμένου η κατανόηση και η γνώση που τελικά θα έφταναν σε εκείνον να είναι ουσιαστικές και μη διαπραγματεύσιμες.

Έχω πει και έχω ξαναπεί ότι στην εκπαίδευση του σκύλου ο πραγματικός εκπαιδευόμενος δεν είναι ο σκύλος αλλά ο άνθρωπος.

Δώσε στον άνθρωπο τη δυνατότητα να κατανοήσει, δώσε του τα εργαλεία που χρειάζεται και μπορεί πραγματικά να δημιουργηθεί μια σχέση ουσιαστικής επικοινωνίας που θα οδηγήσει τη συμπόρευση ανθρώπου και σκύλου μέσα σε αυτόν τον κόσμο χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά κάποιος τρίτος να βρίσκεται ανάμεσά τους για να τους εξηγεί πώς πρέπει να επικοινωνήσουν.

Πρώτη αρχή: Το αίτημα είναι του εκπαιδευόμενου

Η πρώτη βασική αρχή της συγκεκριμένης μεθοδολογίας είναι ότι το αίτημα ανήκει στον εκπαιδευόμενο.

Ακόμη κι αν διαφωνώ κάθετα με αυτό που μου ζητά ένας άνθρωπος, δεν έχω δικαίωμα να αντικαταστήσω το δικό του αίτημα με το δικό μου. Το όνειρό του για τη ζωή με τον σκύλο του μπορεί να είναι κάτι που γνωρίζω ότι βρίσκεται πολύ μακριά από την πραγματικότητα του συγκεκριμένου σκύλου. Σε αυτή τη διαδικασία το μοναδικό που είμαι υποχρεωμένος να κάνω είναι να του εξηγήσω βήμα προς βήμα πώς θα φτάσουμε σε αυτό που ο ίδιος έδωσε ως αίτημα, ακόμη κι αν γνωρίζω ότι τελικά μπορεί να οδηγηθεί σε αποτυχία.

Η αποτυχία είναι βασικό σημείο της μάθησης γιατί επαναπροσδιορίζει τον προσανατολισμό. Δεν χρειάζεται να πω στον άνθρωπο ότι το αίτημά του είναι λάθος και να απαιτήσω να δεχτεί τη δική μου πραγματικότητα επειδή εγώ είμαι ο εκπαιδευτής. Μπορεί να χρειάζεται να του επιτρέψω να φτάσει ο ίδιος στο σημείο όπου η πραγματικότητα θα του αποδείξει ότι ο αρχικός του στόχος πρέπει να επαναπροσδιοριστεί.

Εδώ όμως υπάρχουν δύο όρια που για μένα είναι αδιαπραγμάτευτα.

Σε καμία περίπτωση η αποτυχία που επιτρέπεται να συμβεί προς όφελος του εκπαιδευόμενου δεν μπορεί να είναι κάτι που θα θέσει σε κίνδυνο τον ίδιο, τον σκύλο του ή οποιονδήποτε βρίσκεται στο περιβάλλον τους. Η ασφάλεια ανθρώπου, σκύλου και κοινωνικού συνόλου προηγείται οποιασδήποτε εκπαιδευτικής διαδικασίας. Ακόμη και σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν δεδομένα και τρόποι με τους οποίους ένας εκπαιδευτής μπορεί να χειριστεί τη διαδικασία χωρίς να αφαιρέσει από τον εκπαιδευόμενο τη δυνατότητα να φτάσει ο ίδιος στην κατανόηση. Σε αυτά θα αναφερθώ αναλυτικότερα σε επόμενο άρθρο.

Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο όριο. Το γεγονός ότι το αίτημα ανήκει στον εκπαιδευόμενο δεν σημαίνει ότι ο εκπαιδευτής είναι υποχρεωμένος να το αποδεχτεί.

Οποιοδήποτε αίτημα διαπραγματεύεται με τρόπο ανήθικο την ίδια την ύπαρξη, την αξιοπρέπεια ή την ευζωία του σκύλου, στην περίπτωσή μου τουλάχιστον, δεν πρόκειται να οδηγήσει σε συνεργασία.

Ο σκύλος, από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, υπήρξε ένα από τα κεντρικότερα κομμάτια της ψυχής μου. Και θεωρώ ότι η ίδια μου η ιστορία έχει αποδείξει αυτή τη σχέση. Ακόμη και για να αναλάβω ένα πρόγραμμα δημιουργίας σκύλου φύλακα ή σωματοφύλακα έχω ξεκαθαρίσει ότι, αν δεν θεωρώ πως κάτι τέτοιο είναι πραγματικά αναγκαίο μέσα στο συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο και στις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου, δεν πρόκειται να το κάνω.

Άλλο λοιπόν το να σέβομαι το αίτημα του ανθρώπου που έχω απέναντί μου και άλλο να είμαι υποχρεωμένος να το υπηρετήσω.

Μέσα σε αυτά τα όρια, η αποτυχία παραμένει βασικό κομμάτι της μάθησης. Εάν το πρώτο αίτημα οδηγηθεί στην αποτυχία, τότε έρχεται η δεύτερη δυνατότητα του εκπαιδευτή: να δώσει το δικαίωμα στον άνθρωπο να επαναπροσδιορίσει τον βασικό του στόχο για τη σχέση του με τον σκύλο. Τις περισσότερες φορές, αν όχι όλες, τη δεύτερη φορά το αίτημα είναι χειρουργικά σωστό.

Όχι επειδή το επέβαλε ο εκπαιδευτής. Επειδή το δημιούργησε η εμπειρία.

Δεύτερη αρχή: Η γνώση πρέπει να πατάει στην εμπειρία

Το δεύτερο κομμάτι της μεθοδολογίας είναι ότι απαγορεύεται να δώσεις λεκτική αναφορά γνώσεων που δεν μπορούν να πατήσουν στο εμπειρικό επίπεδο του εκπαιδευόμενου.

Μπορείς να εξηγείς για χρόνια θεωρίες σε έναν κηδεμόνα σκύλου και το μόνο που τελικά θα καταφέρεις είναι να κάνεις το κεφάλι του κόμπο, ειδικά όταν αρχίσει να αντιλαμβάνεται την αντιφατικότητα που υπάρχει ανάμεσα σε όλα αυτά που κυκλοφορούν ελεύθερα στο διαδίκτυο.

Τον καθοδηγείς λοιπόν σε πράξεις μέσα από τις οποίες θα αποκτήσει και θα δημιουργήσει τη δική του γνώση. Θα παρατηρήσει, θα δοκιμάσει, θα δει τι συμβαίνει, θα δει τι αλλάζει όταν αλλάζει ο ίδιος και θα αρχίσει να κατανοεί μέσα από την πραγματική του εμπειρία.

Μόνο τότε έχεις τη δυνατότητα να μιλήσεις για το επιστημονικό υπόβαθρο αυτού που ήδη έχει κατανοήσει εμπειρικά.

Δεν υπάρχει εδώ καμία απόρριψη της επιστημονικής γνώσης. Το αντίθετο. Η επιστημονική γνώση αποκτά πραγματικό νόημα όταν μπορεί να εξηγήσει, να οργανώσει και να δώσει όνομα σε κάτι που ο άνθρωπος έχει ήδη αρχίσει να αντιλαμβάνεται μέσα από την εμπειρία του.

Τότε δεν απομνημονεύει απλώς μια θεωρία. Καταλαβαίνει για τι πράγμα μιλάμε.

Τρίτη αρχή: Ο εκπαιδευτής δεν είναι αυθεντία

Το τρίτο κομμάτι της μεθοδολογίας είναι ότι ο ρόλος του εκπαιδευτή δεν είναι ρόλος αυθεντίας.

Δεν σπρώχνει, δεν παρακινεί, δεν σταματά τον εκπαιδευόμενο. Βρίσκεται ακριβώς δίπλα του, σαν να ανακαλύπτουν από το μηδέν μαζί την πραγματικότητα πάνω στην οποία πρόκειται να χτιστεί η σχέση ανθρώπου και σκύλου.

Κάποιος θα μπορούσε εύλογα να ρωτήσει γιατί πρέπει να γίνει τόσο πολύπλοκο όλο αυτό.

Γιατί η πραγματικότητα που βιώνει ο καθένας μας απέναντι σε αυτό που κοιτάζει στο περιβάλλον του, είτε είναι ένας σκύλος είτε ένας άνθρωπος, προβάλλεται μέσα του παραμορφωμένη από όλα όσα κουβαλά ήδη.

Κάποιος κοιτώντας έναν σκύλο βλέπει τον σκύλο που τον δάγκωσε όταν ήταν παιδί. Κάποιος βλέπει μια καλή ευκαιρία για όμορφες φωτογραφίες στο διαδίκτυο. Κάποιος άλλος βλέπει το παιδί που δεν απέκτησε. Κάποιος άλλος την ανασφάλεια που θέλει να καλύψει μέσα του ή τη μοναξιά του.

Για να κοιτάξεις πραγματικά τον σκύλο όμως πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος να απομακρύνεις από ανάμεσά σας κάθε εικόνα, κάθε παρελθόν και κάθε υπόστρωμα γνώσης που σε εμποδίζει να δεις αυτό που πραγματικά βρίσκεται μπροστά σου. Και σήμερα ένα μεγάλο μέρος αυτού του υποστρώματος μπορεί να προέρχεται και από τα σκουπίδια που πλασάρονται καθημερινά στο διαδίκτυο ως απόλυτες αλήθειες για τον σκύλο.

Ο ρόλος του εκπαιδευτή δεν είναι να συγκρουστεί άμεσα με το γνωσιακό ή συναισθηματικό υπόστρωμα που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος. Είναι να διαμορφώσει συνθήκες εμπειρίας που θα ανατρέψουν μέσα του τη λανθασμένη οπτική που μπορεί να έχει δημιουργηθεί για οποιονδήποτε λόγο.

Ας το πω λίγο πιο απλά.

Αν την ημέρα που πρόκειται να γνωρίσεις κάποιον άνθρωπο έχει προηγηθεί μια ολόκληρη ημέρα κατά την οποία άλλοι σου έχουν περιγράψει πώς φέρεται, πώς συμπεριφέρεται και τι άνθρωπος είναι, έχεις ήδη διαμορφώσει μέσα στο μυαλό σου μια εικόνα για το πώς περίπου πρέπει να συμπεριφερθείς ή να επικοινωνήσεις μαζί του.

Όταν τελικά τον συναντήσεις θα νομίζεις ότι γνωρίζεις τον άνθρωπο που βρίσκεται μπροστά σου. Στην πραγματικότητα όμως υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να μην επικοινωνήσεις ποτέ μαζί του. Θα επικοινωνήσεις με όλα αυτά που σου έχουν πει για εκείνον.

Το ίδιο συμβαίνει και με τον σκύλο.

Η βάση κάθε σχέσης είναι το «δεν ξέρω τίποτα»

Η βάση λοιπόν κάθε πραγματικής σχέσης είναι να μπορεί κάποια στιγμή να ξεκινήσει από το απόλυτο μηδέν.

Από το «δεν ξέρω τίποτα».

Όχι επειδή πρέπει να πετάξουμε τη γνώση μας. Όχι επειδή η εμπειρία, η επιστήμη και όσα μάθαμε μέχρι σήμερα δεν έχουν αξία. Αλλά επειδή, όταν συναντώ τον συγκεκριμένο σκύλο που έχω μπροστά μου, πρέπει πρώτα να μπορέσω να τον δω.

Να δω αυτόν.

Όχι τη φυλή του. Όχι αυτά που διάβασα στο διαδίκτυο. Όχι τον προηγούμενο σκύλο μου. Όχι τον σκύλο που με δάγκωσε όταν ήμουν παιδί. Όχι το παιδί που δεν απέκτησα. Όχι την ανάγκη μου να αισθανθώ σημαντικός, ασφαλής ή λιγότερο μόνος.

Τον σκύλο.

Και μόνο τότε μπορώ να αρχίσω πραγματικά να δημιουργώ σχέση μαζί του.

Αυτός είναι για μένα ο ρόλος του εκπαιδευτή στη μεθοδολογία του Dog’s Mind.

Να σε συνοδεύσει στη χώρα των θαυμάτων που ονομάζεται κόσμος των σκύλων και να σε αφήσει να συντρίψεις μόνος σου μέσα στο μυαλό σου όλα εκείνα που σε εμποδίζουν να δεις πραγματικά. Ακόμη και εκείνα που το σημερινό οικονομικό και επικοινωνιακό κατεστημένο γύρω από τον σκύλο προσπαθεί καθημερινά να εγκαταστήσει μέσα μας ως πραγματικότητα.

Ο εκπαιδευτής δεν βρίσκεται εκεί για να σου πει τι πρέπει να βλέπεις.

Βρίσκεται εκεί για να σε βοηθήσει κάποια στιγμή να μπορέσεις να δεις μόνος σου.

Και ίσως τελικά εκεί να κρίνεται και η επιτυχία του.

Όταν ο άνθρωπος που έχει απέναντί του δεν χρειάζεται πλέον κάποιον τρίτο για να του εξηγεί τον ίδιο του τον σκύλο.

Στο επόμενο άρθρο θα μιλήσουμε για το γιατί η εκπαίδευση του σκύλου δεν μπορεί να είναι διαχωρισμένη από το συστημικό κομμάτι του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζει και γιατί το ποιος είναι ο άνθρωπος στην πραγματικότητα είναι το πρώτο που διαμορφώνει το ποιος θα γίνει ο σκύλος του.