← Όλα τα άρθρα

Αν ξεκίνησες να διαβάζεις αυτό το κείμενο, μπορώ να κάνω μια σχετικά ασφαλή πρόβλεψη για το αν θα φτάσεις μέχρι το τέλος του. Δεν χρειάζεται να ξέρω ποιος είσαι, τι έχεις σπουδάσει, τι πιστεύεις ή πόσα βιβλία έχεις διαβάσει. Αρκεί κάτι πολύ απλούστερο: όσο αυτά που διαβάζεις συμφωνούν με όσα ήδη πιστεύεις, είναι πολύ πιθανό να συνεχίσεις. Όσο αισθάνεσαι ότι μέσα στις επόμενες παραγράφους επιβεβαιώνεται μια γνώση, μια θέση, μια ηθική αρχή ή μια ιδεολογία που έχει αποκρυσταλλωθεί μέσα σου, αυτό το κείμενο θα εξακολουθεί να σου φαίνεται ενδιαφέρον. Αν όμως κάπου παρακάτω συναντήσεις κάτι που συγκρούεται πραγματικά με όσα θεωρείς δεδομένα, είναι εξίσου πιθανό να αρχίσεις να αναζητάς το λάθος, να αναρωτηθείς με ποια ιδιότητα γράφονται όλα αυτά, να απαιτήσεις την πηγή ή την αυθεντία που τα αποδεικνύει ή απλώς να αποφασίσεις ότι αυτός που τα γράφει βρίσκεται στην απέναντι πλευρά και να σταματήσεις να διαβάζεις. Αν συμβεί αυτό, ίσως το συγκεκριμένο κείμενο να έχει ήδη πετύχει ένα μέρος του σκοπού του, γιατί η αλήθεια έχει ένα εξαιρετικά ενοχλητικό χαρακτηριστικό: δεν έχει καμία υποχρέωση να συμφωνεί μαζί μας.

Η γνώση ως εργαλείο αναζήτησης

Ίσως ένα από τα μεγαλύτερα δώρα που δόθηκαν στον άνθρωπο ήταν η δυνατότητα της γραμμικής σκέψης. Η ικανότητα να συνδέει γεγονότα, να αναζητά αιτίες και αποτελέσματα, να κάνει υπολογισμούς για το μέλλον, να δημιουργεί και να καταγράφει θεωρίες και να μεταφέρει συσσωρευμένη γνώση από τη μία γενιά στην επόμενη. Μέσα από αυτή τη δυνατότητα δημιουργήθηκε η επιστήμη, αναπτύχθηκε η τεχνολογία, οργανώθηκαν κοινωνίες και κατασκευάστηκαν συστήματα ιδεών μέσα από τα οποία επιχειρήσαμε να περιγράψουμε όχι μόνο πώς λειτουργεί ο κόσμος αλλά ακόμη και πώς πρέπει να ζει ένας άνθρωπος. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι όσο αυξάνεται η γνώση μας τόσο λιγότερα προβλήματα θα έχουμε, όμως η πραγματικότητα δεν φαίνεται τόσο απλή.

Το πρόβλημα δεν είναι η γνώση και πολύ περισσότερο δεν είναι η επιστήμη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η γνώση σταματά να αποτελεί εργαλείο αναζήτησης και μετατρέπεται σε φίλτρο μέσα από το οποίο επιτρέπουμε στον εαυτό μας να βλέπει την πραγματικότητα. Διαβάζουμε, ακούμε ειδικούς, παρακολουθούμε επιστήμονες, υιοθετούμε κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις και συσσωρεύουμε πληροφορίες. Κάποια στιγμή όμως μπορεί να συμβεί κάτι παράξενο: αντί η γνώση να μας βοηθά να παρατηρούμε καλύτερα αυτό που βρίσκεται μπροστά μας, αρχίζουμε να παρατηρούμε κυρίως όσα μπορούν να χωρέσουν μέσα στη γνώση που ήδη έχουμε.

Σε εκείνο ακριβώς το σημείο αλλάζει και ο χαρακτήρας της αναζήτησης. Δεν αναρωτιέμαι πλέον αν αυτό που πιστεύω είναι αληθινό, αλλά αναζητώ πού μπορώ να βρω τις αποδείξεις ότι αυτό που πιστεύω είναι αλήθεια. Η διαφορά μπορεί να μοιάζει μικρή, αλλά είναι τεράστια. Στην πρώτη περίπτωση ξεκινώ μια έρευνα αποδεχόμενος ότι στο τέλος της μπορεί να χρειαστεί να πω «έκανα λάθος». Στη δεύτερη έχω ήδη αποφασίσει το αποτέλεσμα και αναζητώ απλώς τη διαδρομή που θα με οδηγήσει σε αυτό. Κάθε νέα γνώση που συμφωνεί μαζί μου προστίθεται στη βιβλιοθήκη μου, ενώ κάθε γνώση που με αμφισβητεί περνά από πολύ αυστηρότερο έλεγχο. Αμφισβητώ την πηγή, τη μεθοδολογία ή τον άνθρωπο που την εκφράζει και κάποιες φορές δεν της επιτρέπω καν να ολοκληρωθεί πριν αποφασίσω ότι είναι λάθος.

Κάπως έτσι ακόμη και η γνώση μπορεί να μετατραπεί σε έναν εξαιρετικά αποτελεσματικό μηχανισμό αυτοεπιβεβαίωσης και εδώ βρίσκεται ίσως ο πυρήνας ολόκληρου αυτού του κειμένου: η αλήθεια μπορεί να κρύβεται ακριβώς σε αυτό που δεν σε επιβεβαιώνει. Μπορεί να βρίσκεται σε μια παρατήρηση που καταστρέφει μια θεωρία την οποία υπερασπίστηκες για χρόνια, στα λόγια ενός ανθρώπου με τον οποίο διαφωνείς σχεδόν σε όλα ή σε μια πραγματικότητα που θεωρείς ηθικά δυσάρεστη. Μπορεί ακόμη να βρίσκεται απέναντι από κάτι που η κοινωνική ή επαγγελματική ομάδα στην οποία ανήκεις θεωρεί αυτονόητο. Αν όμως αποκλείσεις εξαρχής αυτές τις πιθανότητες, τότε δεν αναζητάς πλέον την αλήθεια αλλά την επιβεβαίωση της δικής σου αλήθειας.

Παρατήρηση ή προκατασκευασμένες ερμηνείες;

Το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν εγκαταλείψουμε τη θεωρία και περάσουμε στις ανθρώπινες σχέσεις. Σήμερα υπάρχουν εκατομμύρια άρθρα, βιβλία, βίντεο και ειδικοί που μπορούν να μας εξηγήσουν πώς πρέπει να σχετιζόμαστε, πώς βάζουμε όρια, πώς αναγνωρίζουμε μια υγιή ή τοξική σχέση, πώς μεγαλώνουμε ένα παιδί, ποιες συμπεριφορές πρέπει να μας ανησυχήσουν, πότε πρέπει να απομακρυνθούμε από έναν άνθρωπο και πώς πρέπει να επικοινωνούμε μαζί του. Δεν υποστηρίζω ότι αυτή η γνώση είναι άχρηστη. Υποστηρίζω κάτι διαφορετικό: όσο περισσότερες έτοιμες ερμηνείες αποκτούμε, τόσο μεγαλύτερη προσπάθεια απαιτείται για να μπορέσουμε να κοιτάξουμε έναν άνθρωπο χωρίς να αρχίσουμε αμέσως να τον ταξινομούμε.

Αν πριν γνωρίσεις κάποιον σου έχουν περιγράψει με κάθε λεπτομέρεια ποιος είναι, κινδυνεύει να καταστεί σχεδόν άχρηστο το να τον γνωρίσεις. Θα συναντήσεις τον πραγματικό άνθρωπο, αλλά θα τον κοιτάξεις αναζητώντας εκείνα που ήδη γνωρίζεις ότι πρέπει να υπάρχουν και κάθε συμπεριφορά του θα περνά μέσα από ένα προκατασκευασμένο σύστημα ερμηνείας. Δεν παρατηρείς πλέον πρώτα και ερμηνεύεις μετά, αλλά ερμηνεύεις την ίδια στιγμή που πιστεύεις ότι παρατηρείς. Ίσως αυτό αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα που μπορεί να δεχτεί μια σχέση, γιατί η σχέση απαιτεί δύο πραγματικά πλάσματα και όχι ένα πραγματικό πλάσμα και απέναντί του ένα σύνολο θεωριών για το πώς πρέπει να είναι.

«Ο σκύλος δεν δαγκώνει ποτέ το χέρι που τον ταΐζει» — και η πραγματικότητα

Και τώρα ας μιλήσουμε για τον σκύλο. «Ο σκύλος είναι ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου», «ο σκύλος αγαπά χωρίς αντάλλαγμα», «δεν υπάρχουν κακοί σκύλοι, υπάρχουν μόνο κακοί ιδιοκτήτες», «με αγάπη και υπομονή όλα διορθώνονται» και φυσικά μία από τις πιο γνωστές βεβαιότητες, «ο σκύλος δεν δαγκώνει ποτέ το χέρι που τον ταΐζει». Πρόκειται για φράσεις τόσο βαθιά εγκατεστημένες στη συλλογική μας αντίληψη για τον σκύλο, ώστε πολλές φορές δεν αντιμετωπίζονται καν ως ισχυρισμοί που χρειάζονται έλεγχο. Περιγράφουν εκ των προτέρων τι είναι ο σκύλος, πώς σχετίζεται με τον άνθρωπο και κυρίως πώς οφείλει να συμπεριφέρεται. Ο πραγματικός σκύλος όμως δεν έχει καμία υποχρέωση να υπακούσει στις φράσεις που κατασκευάσαμε γι’ αυτόν.

Προσωπικά, όταν ακούω ότι «ο σκύλος δεν δαγκώνει ποτέ το χέρι που τον ταΐζει», έχω μία αρκετά απλή απάντηση. Αν αυτό ίσχυε, τότε σίγουρα έχω φανταστεί εκατοντάδες εκπαιδεύσεις που έχω πραγματοποιήσει όλα αυτά τα χρόνια, ακριβώς επειδή ένας σκύλος δάγκωσε το χέρι που τον τάιζε. Μέσα σε αυτή τη μικρή αντίφαση βρίσκεται όμως ολόκληρο το πρόβλημα. Τι κάνουμε όταν η πραγματικότητα συγκρούεται με αυτό που «γνωρίζουμε»; Εξετάζουμε ξανά τη γνώση ή προσπαθούμε να προσαρμόσουμε την πραγματικότητα ώστε να χωρέσει μέσα της;

Ένας σκύλος μπορεί να δαγκώσει τον άνθρωπο που τον ταΐζει, μπορεί να επιτεθεί στον άνθρωπο που τον αγαπά, μπορεί να εμφανίσει σοβαρό πρόβλημα συμπεριφοράς μέσα σε ένα σπίτι στο οποίο δεν κακοποιήθηκε ποτέ και μπορεί να δεχτεί τεράστια φροντίδα και παρ’ όλα αυτά η συμβίωση μαζί του να γίνει δύσκολη. Όπως μπορεί φυσικά να δημιουργήσει με έναν άνθρωπο μια σχέση συγκλονιστικού βάθους. Το ένα δεν ακυρώνει το άλλο. Αυτό ακριβώς όμως δυσκολεύεται να δεχτεί ένα προκατασκευασμένο μοντέλο, γιατί τα μοντέλα αγαπούν τους κανόνες ενώ η πραγματικότητα είναι γεμάτη αντιφάσεις.

Η συμπεριφορά του σκύλου πέρα από την εξιδανίκευση

Τα τελευταία χρόνια γύρω από τον σκύλο έχει δημιουργηθεί μια ολόκληρη αγορά γνώσης και συναισθήματος. Απαντήσεις για το πώς θα κάνεις τον σκύλο σου ευτυχισμένο, ποια είναι τα οφέλη της συνύπαρξης μαζί του, τι αισθάνεται για εσένα, πόσο ανιδιοτελώς σε αγαπά και τι πρέπει να κάνεις για να είσαι ο «σωστός» άνθρωπος απέναντί του. Το marketing έχει κάθε λόγο να αγαπά αυτή την εικόνα, γιατί είναι όμορφη, συναισθηματικά ισχυρή και πάνω απ’ όλα επικερδής. Η πραγματικότητα όμως εξακολουθεί να περιλαμβάνει επιθέσεις σε ανθρώπους και παιδιά, συγκρούσεις μεταξύ σκύλων, οικογένειες που αδυνατούν να συμβιώσουν με το ζώο τους και σκύλους που αναπτύσσουν συμπεριφορές εξαιρετικά δύσκολες τόσο για τους ίδιους όσο και για το περιβάλλον τους.

Αυτή η πραγματικότητα δεν αποδεικνύει ότι ο σκύλος είναι «κακός». Αποδεικνύει όμως ότι ο πραγματικός σκύλος είναι πολύ πιο σύνθετος από την εικόνα που κατασκευάσαμε γι’ αυτόν. Όταν λοιπόν ο πραγματικός σκύλος δεν χωρά στην εικόνα, κάποιος πρέπει να εξηγήσει την απόκλιση. Φταίει ο άνθρωπος επειδή δεν τον κατάλαβε σωστά, δεν διάβασε τα σημάδια, δεν σεβάστηκε τα όριά του, υπάρχει κάποιο τραύμα, κάποια διαταραχή ή κάποια παθολογία που πρέπει να διερευνηθεί. Όλες αυτές είναι πραγματικές πιθανότητες και πρέπει να εξετάζονται. Καμία όμως δεν δικαιούται να μετατρέπεται αυτομάτως σε εξήγηση μόνο και μόνο επειδή προστατεύει αυτό που πιστεύαμε πριν εμφανιστεί το γεγονός. Γιατί τότε δεν εξετάζουμε πλέον τον σκύλο, αλλά υπερασπιζόμαστε τη θεωρία μας για τον σκύλο.

Εκπαίδευση σκύλων: βλέποντας ολόκληρο τον σκύλο

Υπάρχει και ένα ακόμη παράδοξο. Όσο περισσότερα γνωρίζουμε τόσο περισσότερο εξειδικευόμαστε και όσο περισσότερο εξειδικευόμαστε τόσο μικρότερο κομμάτι της συνολικής εικόνας εξετάζουμε. Κάποτε υπήρχε απλώς ο εκπαιδευτής σκύλων. Σήμερα υπάρχουν διαφορετικές σχολές εκπαίδευσης, διαφορετικά μοντέλα μάθησης, ειδικότητες και υποειδικότητες συμπεριφοράς, προσεγγίσεις που εξετάζουν το συναίσθημα, άλλες που εξετάζουν τη μάθηση, άλλες που εστιάζουν στο περιβάλλον και ακόμη και ιατρικές παρεμβάσεις στη συμπεριφορά. Αυτή η εξειδίκευση μπορεί να μας επιτρέψει να δούμε πράγματα που παλαιότερα ήταν αόρατα, υπάρχει όμως και ο κίνδυνος κοιτάζοντας όλο και βαθύτερα ένα μικρό κομμάτι του σκύλου να χάσουμε από τα μάτια μας ολόκληρο τον σκύλο.

Ο σκύλος δεν βιώνει τον εαυτό του κατακερματισμένο στις επιστημονικές μας ειδικότητες. Δεν γνωρίζει σε ποια θεωρία μάθησης έχουμε εντάξει τη συμπεριφορά του, δεν γνωρίζει ποια σχολή εκπαίδευσης ακολουθούμε, δεν έχει διαβάσει τις ηθικές αντιπαραθέσεις μας ούτε ενδιαφέρεται αν η μέθοδος που επιλέξαμε συμφωνεί με την ιδεολογική μας ταυτότητα. Υπάρχει απλώς μπροστά μας και εμείς καλούμαστε να μπορέσουμε να τον δούμε πριν αρχίσουμε να του εξηγούμε ποιος είναι.

Η γνώση δίπλα στην παρατήρηση

Δεν υπάρχει κανένας λόγος να επιστρέψουμε σε έναν κόσμο χωρίς επιστήμη, βιβλία, έρευνα και ειδικούς. Αυτό θα ήταν παράλογο και θα αναιρούσε ολόκληρο το νόημα αυτής της συζήτησης. Υπάρχει όμως λόγος να ξαναβάλουμε τη γνώση στη θέση που της ανήκει, δίπλα στην παρατήρηση και όχι μπροστά της. Να τη χρησιμοποιούμε για να ανοίγουμε ερωτήματα και όχι για να τα κλείνουμε, για να καταλαβαίνουμε περισσότερα και όχι για να αποφασίζουμε εκ των προτέρων τι επιτρέπεται να υπάρχει.

Όταν προηγείται πάντοτε η απάντηση, ακόμη και η έρευνα μπορεί να μετατραπεί σε διαδικασία επιβεβαίωσης. Όταν μάλιστα η ηθική ή η ιδεολογική μας ταυτότητα εξαρτάται από μια συγκεκριμένη εξήγηση της πραγματικότητας, κάθε αντίθετο στοιχείο παύει να αντιμετωπίζεται ως πληροφορία και αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως απειλή. Ίσως λοιπόν η πραγματική διαφορά να μην βρίσκεται ανάμεσα στον μορφωμένο και στον αμόρφωτο, στον επιστήμονα και στον εμπειρικό, στον ειδικό και στον απλό άνθρωπο. Ίσως βρίσκεται ανάμεσα σε εκείνον που χρησιμοποιεί όσα γνωρίζει για να εξετάσει την πραγματικότητα και σε εκείνον που χρησιμοποιεί την πραγματικότητα για να επιβεβαιώσει όσα ήδη γνωρίζει.

Ο πρώτος διατηρεί πάντα μπροστά του την πιθανότητα να ανακαλύψει κάτι καινούργιο. Ο δεύτερος μπορεί να διαβάζει ολόκληρη τη ζωή του και να μαθαίνει συνεχώς ένα και μόνο πράγμα: ότι είχε δίκιο. Και αν έφτασες μέχρι αυτή την τελευταία παράγραφο συμφωνώντας με όλα όσα διάβασες, τότε ίσως υπάρχει ακόμη ένα μικρό πρόβλημα, γιατί μπορεί απλώς αυτό το άρθρο να μην κατάφερε να διαφωνήσει αρκετά μαζί σου.

Χρήστος Κούτσης
Εκπαιδευτής Σκύλων — Dog’s Mind

Γνωρίστε τον Χρήστο Κούτση