← Όλα τα άρθρα

Όσοι έχουν ασχοληθεί με την εκπαίδευση ενός σκύλου φύλακα ίσως γνωρίζουν ότι, στα αρχικά στάδια και εφόσον δεν έχει εκφραστεί η σχετική συμπεριφορά, ο εκπαιδευτής μπορεί να επιχειρήσει να την αναδείξει.

Δεν πρόκειται να αναφερθώ σε τεχνικές λεπτομέρειες, καθώς υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος κάποιος να αποφασίσει να αυτοσχεδιάσει, θεωρώντας ότι ένα κείμενο αρκεί για να κατανοήσει μια τόσο σύνθετη διαδικασία.

Θα σταθώ όμως σε μια χαρακτηριστική κίνηση που μπορεί να συναντήσουμε σε αυτό το πλαίσιο: την οπισθοχώρηση.

Μια κίνηση κατά την οποία ο άνθρωπος, αξιολογώντας τη στάση και την αντίδραση του σκύλου απέναντί του, επιλέγει να απομακρυνθεί. Θα μπορούσαμε να την περιγράψουμε ως μια αναγνώριση της δύναμης που εκφράζει εκείνη τη στιγμή ο σκύλος και ως μια απόφαση να μη συνεχιστεί η προσέγγιση.

Αυτή η φαινομενικά ασήμαντη κίνηση μπορεί, μέσα στο κατάλληλο μαθησιακό πλαίσιο, να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία.

Στη φύση, άλλωστε, δεν χρειάζονται πάντοτε μεγάλες συγκρούσεις για να καθοριστεί η εξέλιξη μιας αλληλεπίδρασης. Μια αλλαγή στάσης, ένα βλέμμα, μια υποχώρηση, μια απότομη κίνηση μπορούν να μεταφέρουν πληροφορίες και να επηρεάσουν την επόμενη αντίδραση.

Ας σκεφτούμε και κάτι ακόμη.

Ο σκύλος που καταδιώκει μια γάτα δεν το κάνει απαραίτητα επειδή αναγνωρίζει στο πρόσωπό της έναν εχθρό. Πολύ συχνά, η ίδια η κίνηση της φυγής αποτελεί το ερέθισμα που ενεργοποιεί τη συμπεριφορά καταδίωξης.

Και εδώ θέλω να μοιραστώ μια ιστορία από την προσωπική μου επαγγελματική εμπειρία.

Ένα Rottweiler και μερικά δευτερόλεπτα που άλλαξαν τα πάντα

Κάποτε βρέθηκε ανάμεσα στους εκπαιδευόμενους σκύλους μου ένα Rottweiler πραγματικά τεράστιο, ήδη από την εφηβική του ηλικία.

Ένα ζώο εντυπωσιακό σε μέγεθος και δύναμη, αλλά ταυτόχρονα γλυκύτατο και εξαιρετικά κοινωνικό.

Η εκπαίδευσή του κυλούσε με αξιοσημείωτη ευκολία. Συνεργάσιμος, πρόθυμος, δεκτικός στην επιβράβευση, απολάμβανε τα χάδια και την ανθρώπινη επαφή. Δεν είχε παρουσιάσει καμία ένδειξη επιθετικής συμπεριφοράς.

Ώσπου μια ημέρα, στο σπίτι όπου ζούσε, συνέβη κάτι φαινομενικά ασήμαντο.

Η εξώπορτα είχε μείνει κατά λάθος λίγο ανοιχτή.

Εκείνη τη στιγμή έφτασε ο ταχυδρόμος. Παρατήρησε την ανοιχτή πόρτα και την έσπρωξε ελαφρά, θέλοντας απλώς να ενημερώσει τους ανθρώπους του σπιτιού.

Και τότε αντίκρισε απέναντί του το τεράστιο Rottweiler.

Ο άνθρωπος τρόμαξε.

Και άρχισε να τρέχει.

Για λίγα δευτερόλεπτα ο σκύλος έμεινε σαν να προσπαθούσε να καταλάβει τι ακριβώς συνέβαινε. Ίσως παραξενεύτηκε από την ξαφνική αντίδραση.

Ύστερα ξεκίνησε την καταδίωξη.

Δεν είχε προηγηθεί κάποια σύγκρουση. Δεν είχε προηγηθεί απειλή από τον άνθρωπο. Ο ταχυδρόμος δεν είχε επιχειρήσει να προκαλέσει το ζώο.

Είχε απλώς φοβηθεί.

Και αυτός ο φόβος εκφράστηκε με μια απότομη φυγή.

Από εκείνη την ημέρα η συμπεριφορά του σκύλου άλλαξε. Στη δική μου εμπειρία, εκείνο το περιστατικό αποτέλεσε ένα καθοριστικό σημείο στην εξέλιξη της συμπεριφοράς του, με συνέπειες που δεν περιορίστηκαν στη συγκεκριμένη στιγμή.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβη στον εγκέφαλο του ζώου μέσα σε εκείνα τα δευτερόλεπτα. Μπορούμε όμως να κατανοήσουμε ότι μια έντονη εμπειρία μπορεί να αποκτήσει μεγάλη μαθησιακή σημασία.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία αυτής της ιστορίας.

Είναι πολύ εύκολο να πεις σε έναν άνθρωπο «μη δείξεις φόβο». Είναι σχεδόν αδύνατο να απαιτείς από κάποιον που πραγματικά φοβάται να σταματήσει να φοβάται, μόνο και μόνο επειδή του το είπες.

Ο ταχυδρόμος δεν χρειαζόταν ένα μάθημα γενναιότητας. Χρειαζόταν να μη βρεθεί ποτέ σε αυτή τη θέση.

Και αυτό αποτελεί πρωτίστως ζήτημα πρόληψης και ανθρώπινης ευθύνης.

Ο φόβος ως μέρος της εκπαίδευσης που δεν βλέπουμε

Το ερώτημα λοιπόν είναι το εξής:

Μήπως ορισμένες επιθετικές συμπεριφορές καλλιεργούνται, μεταξύ άλλων, μέσα από μικρά, επαναλαμβανόμενα μαθήματα ανθρώπινου φόβου;

Το τελευταίο διάστημα επανέρχομαι συνεχώς στη στρέβλωση της εικόνας του σκύλου μέσα από τα social media.

Έχουμε φτάσει να παρουσιάζουμε ένα ζώο με ισχυρά ένστικτα, ιδιαίτερες ανάγκες και πραγματικές δυνατότητες πρόκλησης τραυματισμού σχεδόν αποκλειστικά ως μια ανεξάντλητη πηγή αγάπης και συναισθηματικής ανταπόδοσης.

Ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου!

Μια υπέροχη φράση, η οποία όμως, όταν μετατρέπεται σε εμπορική υπόσχεση, μπορεί να δημιουργήσει εντελώς λανθασμένες προσδοκίες.

Γιατί τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος που περίμενε να υποδεχτεί στο σπίτι του τον καλύτερό του φίλο βρίσκεται ξαφνικά απέναντι σε ένα γρύλισμα;

Ένα γρύλισμα που δεν περίμενε. Μια αντίδραση που δεν είχε φανταστεί. Μια στιγμή στην οποία ο φόβος προηγείται της σκέψης.

Τα χέρια τραβιούνται απότομα. Το σώμα οπισθοχωρεί. Η φωνή αλλάζει. Ο άνθρωπος ταράζεται, μπερδεύεται, αντιδρά σπασμωδικά.

Ο σκύλος, όμως, δεν ακούει τις εξηγήσεις που θα δώσουμε αργότερα στον εαυτό μας. Αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν εκείνη τη στιγμή και μαθαίνει από τις συνέπειές τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υποχώρηση μπροστά σε ένα γρύλισμα αποτελεί λάθος. Το γρύλισμα είναι προειδοποιητική επικοινωνία και η ασφαλής απομάκρυνση μπορεί να είναι απολύτως απαραίτητη.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν μια αλληλουχία αντιδράσεων επαναλαμβάνεται χωρίς ο άνθρωπος να κατανοεί τι συμβαίνει και χωρίς να αναλαμβάνει τη σωστή διαχείρισή της.

Η εκπαίδευση δεν συμβαίνει μόνο τις στιγμές που αποφασίζουμε να εκπαιδεύσουμε τον σκύλο μας. Συμβαίνει και τις στιγμές που δεν καταλαβαίνουμε ότι τον διδάσκουμε.

Ας πάρουμε ένα απλούστερο παράδειγμα: τα δαγκώματα ενός κουταβιού.

Εάν ο άνθρωπος δεν μπορεί να διαχειριστεί τις κινήσεις των χεριών του, εάν κάθε επαφή με τα δόντια προκαλεί πανικό, απότομες αντιδράσεις και πλήρη σύγχυση, τότε η καθημερινή αλληλεπίδραση μπορεί να μετατραπεί σε μια σειρά από ανεπιθύμητα μαθησιακά αποτελέσματα.

Δεν σημαίνει ότι το κουτάβι γίνεται επιθετικό επειδή κάποιος φοβήθηκε. Σημαίνει όμως ότι η δική μας συμπεριφορά συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της δικής του.

Η συναισθηματική κατάσταση του ανθρώπου που όλοι ξεχνούν

Και εδώ φτάνουμε σε κάτι που θεωρώ ότι απουσιάζει από μεγάλο μέρος του δημόσιου διαλόγου γύρω από την εκπαίδευση των σκύλων.

Το συναισθηματικό κομμάτι του ανθρώπου.

Έχουμε γεμίσει με θεωρίες, επιστημονικές αναφορές, μεθοδολογίες και ατελείωτες αντιπαραθέσεις για το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται στην εκπαίδευση.

Από τη μία, άνθρωποι που θεωρούν σχεδόν κάθε μορφή οριοθέτησης ύποπτη. Από την άλλη, άνθρωποι που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την επιβολή ως αυτονόητη απάντηση σε οποιοδήποτε πρόβλημα.

Και κάπου στη μέση βρίσκεται ο πραγματικός άνθρωπος. Εκείνος που ζει με τον σκύλο του, που μπορεί να φοβηθεί, να θυμώσει, να αιφνιδιαστεί ή να χάσει την ψυχραιμία του.

Πόσοι ασχολούνται πραγματικά μαζί του;

Πόσοι εκπαιδευτές αναρωτιούνται όχι μόνο τι πρέπει να μάθει ο σκύλος, αλλά και τι μπορεί συναισθηματικά να διαχειριστεί ο άνθρωπος που βρίσκεται δίπλα του;

Το συναίσθημα δεν εξαφανίζεται επειδή κάποιος μας εξήγησε θεωρητικά ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε.

Ο φόβος δεν καταργείται με μια οδηγία.

Χρειάζεται κατανόηση, εξοικείωση, γνώση και πρακτική προετοιμασία.

Και εδώ θα διατυπώσω έναν ακόμη προβληματισμό, γνωρίζοντας ότι ενδεχομένως θα ενοχλήσει.

Παρατηρώ μια κοινωνία που, στο όνομα ορισμένων δήθεν «ανώτερων» αξιών, καλλιεργεί ολοένα και περισσότερο την προσδοκία ότι κάθε δυσάρεστο συναίσθημα, κάθε δυσκολία και κάθε σύγκρουση θα πρέπει να εξαφανίζονται από τη ζωή μας.

Η ευαισθησία παρουσιάζεται ως αρετή, όπως πράγματι μπορεί να είναι. Αλλά όταν δεν συνοδεύεται από την ικανότητα διαχείρισης δύσκολων καταστάσεων, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατραπεί σε συναισθηματική αδυναμία.

Και το σοβαρότερο είναι ότι η ταχύτητα με την οποία αλλάζουν οι ανθρώπινες αντιλήψεις δεν σημαίνει ότι αλλάζει με την ίδια ταχύτητα και η βιολογία του σκύλου.

Ο σκύλος δεν εξελίσσεται συμπεριφορικά με τον ρυθμό που αλλάζουν οι κοινωνικές μας θεωρίες.

Δεν γνωρίζει τι είναι πολιτικά ορθό. Δεν έχει παρακολουθήσει τις αντιπαραθέσεις των εκπαιδευτών στα social media. Δεν ενδιαφέρεται για την εικόνα που επιθυμούμε να προβάλλουμε.

Αντιδρά με βάση τη βιολογία του, την ιδιοσυγκρασία του, τις προηγούμενες εμπειρίες του και όσα μαθαίνει από το περιβάλλον του.

Και αυτό ακριβώς οφείλουμε να σεβαστούμε.

Η ευθύνη δεν είναι μια όμορφη φράση στα social media

Πρόσφατα έγραψα το άρθρο «Ο σκύλος ποτέ δεν δαγκώνει το χέρι που τον ταΐζει!», θέλοντας να αναδείξω πόσο επικίνδυνες μπορούν να γίνουν ορισμένες βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις.

Γιατί ο σκύλος μπορεί να δαγκώσει και το χέρι που τον ταΐζει.

Και εάν αυτό αποτελεί για κάποιον αδιανόητο ενδεχόμενο, τότε ενδέχεται να βρεθεί εντελώς απροετοίμαστος όταν αντιμετωπίσει μια τέτοια κατάσταση.

Δεν είναι κακό να αγαπάς τον σκύλο σου. Είναι λάθος να πιστεύεις ότι η αγάπη ακυρώνει τη βιολογία, τα ένστικτα, τα όρια ανοχής και τις δυνατότητές του.

Ειδικά όταν μιλάμε για μεγαλόσωμους, ισχυρούς ή ιδιαίτερα δυναμικούς σκύλους, η υπευθυνότητα δεν μπορεί να περιορίζεται στο καλό φαγητό, στις βόλτες και στις φωτογραφίες στα social media.

Χρειάζεται σοβαρότητα. Χρειάζεται συνέπεια. Χρειάζεται ψυχραιμία.

Και χρειάζεται να καταλάβουμε επιτέλους ότι η καθοδήγηση δεν είναι συνώνυμο της βίας, όπως και η οριοθέτηση δεν είναι συνώνυμο της τιμωρίας.

Το να μπορείς να διαχειριστείς μια κατάσταση δεν σημαίνει ότι πρέπει να επιβληθείς με τη δύναμη. Σημαίνει ότι γνωρίζεις πώς να αποτρέψεις την κλιμάκωση, πώς να προστατεύσεις τον εαυτό σου και τον σκύλο σου και πώς να δημιουργήσεις τις προϋποθέσεις για μια σταθερή σχέση.

Ακόμη και ο όρος «ζώο συντροφιάς», κατά την προσωπική μου άποψη, μπορεί να λειτουργήσει παραπλανητικά όταν χρησιμοποιείται με τρόπο που υποβαθμίζει οτιδήποτε βρίσκεται πέρα από τον συναισθηματικό δεσμό με τον άνθρωπο.

Ο σκύλος δεν παύει να είναι σκύλος επειδή αποφασίσαμε να τον αποκαλούμε σύντροφό μας.

Και η πραγματική συντροφικότητα δεν προϋποθέτει την άρνηση της φύσης του.

Όμορφα είναι τα χαμόγελα. Όμορφες και οι γλυκές κουβέντες. Εξαιρετικά χρήσιμες είναι και οι επιστημονικές έρευνες, όταν αξιολογούνται και εφαρμόζονται σωστά.

Όταν όμως απευθύνεσαι σε ανθρώπους που αναλαμβάνουν την ευθύνη ενός ζώου ικανού να προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό, έχεις κι εσύ υποχρέωση να μιλάς για τους πραγματικούς κινδύνους.

Όχι μόνο για όσα ακούγονται ευχάριστα στο κοινό σου.

Ούτε αρκεί να επικαλείσαι αποτελέσματα ερευνών που πραγματοποιήθηκαν σε ελεγχόμενες συνθήκες, χωρίς να εξηγείς τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της εφαρμογής τους στην καθημερινή ζωή.

Γιατί η καθημερινότητα δεν είναι ένα ελεγχόμενο πείραμα.

Ένας ταχυδρόμος μπορεί να ανοίξει μια πόρτα. Ένα παιδί μπορεί να κάνει μια απότομη κίνηση. Ένας άνθρωπος μπορεί να φοβηθεί.

Και ένας σκύλος μπορεί να αντιδράσει με τρόπο που κανείς δεν είχε προβλέψει.

Δεν βρίσκεται πάντοτε μια ιστορία κακοποίησης πίσω από την επιθετική συμπεριφορά. Δεν βρίσκεται πάντοτε μια γενετική προδιάθεση. Δεν βρίσκεται πάντοτε ένα τραυματικό γεγονός ή ένας δύσκολος χαρακτήρας.

Μπορεί να υπάρχουν πολλοί παράγοντες που αλληλεπιδρούν. Και ανάμεσά τους μπορεί να βρίσκονται και οι αντιδράσεις του ίδιου του ανθρώπου, οι οποίες μέσα στον χρόνο αποκτούν μαθησιακή σημασία για τον σκύλο.

Είναι καιρός, λοιπόν, να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε τον κηδεμόνα αποκλειστικά ως κάποιον που πρέπει να αποστηθίσει μια μέθοδο.

Πρέπει να τον βοηθήσουμε να κατανοήσει το ζώο που βρίσκεται απέναντί του. Να αναγνωρίζει τα προειδοποιητικά του σήματα. Να σέβεται τα όριά του, αλλά και να μπορεί να διαμορφώνει με ασφάλεια τα όρια της κοινής τους ζωής.

Πρέπει, τελικά, να εκπαιδεύσουμε και τον άνθρωπο.

Και ίσως χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι ακριβώς σημαίνει να είσαι υπεύθυνος κηδεμόνας.

Δεν σημαίνει να μη φοβάσαι ποτέ.

Σημαίνει να γνωρίζεις τις δυνατότητες του ζώου που έχεις αναλάβει, να αναγνωρίζεις τις δικές σου αδυναμίες και να φροντίζεις ώστε αυτές να μη μετατρέπονται σε κίνδυνο για τον ίδιο τον σκύλο, για εσένα ή για έναν τρίτο.

Γιατί ο σκύλος δεν μαθαίνει μόνο από τις εντολές μας. Μαθαίνει από τις κινήσεις μας, από τις αντιδράσεις μας και από όσα συμβαίνουν όταν εμείς χάνουμε τον έλεγχο.

Και ίσως το μεγαλύτερο λάθος μας είναι ότι αναζητούμε συνεχώς τι έμαθε λάθος ο σκύλος, χωρίς να αναρωτιόμαστε τι ακριβώς του διδάξαμε εμείς.

Η ευθύνη για έναν ισχυρό σκύλο δεν αρχίζει τη στιγμή που θα εμφανιστεί η επιθετικότητα. Αρχίζει πολύ πριν, όταν ακόμη πιστεύουμε ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να μας απασχολεί.

Και κάτι τελευταίο… Για το μεγαλείο της φύσης

Το τελευταίο διάστημα άκουσα σε μια συνέντευξη να γίνεται αναφορά στην επιτυχημένη εφαρμογή της θετικής ενίσχυσης ακόμη και σε τίγρεις και κροκόδειλους.

Δεν θα σχολιάσω τη συγκεκριμένη δήλωση.

Θα επισημάνω όμως κάτι που θεωρώ απαραίτητο να κατανοήσουμε.

Όταν ο χρόνος δεν σε πιέζει, όταν το περιβάλλον είναι ελεγχόμενο, όταν έχεις τη δυνατότητα να οργανώσεις τις συνθήκες, να επαναλάβεις μια διαδικασία όσες φορές χρειάζεται και να εργαστείς στο πλαίσιο μιας έρευνας, μπορείς ενδεχομένως να καταλήξεις σε εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Για να το πω με μια δόση υπερβολής, μπορεί κάποια στιγμή να καταφέρεις ακόμη και ένα φίδι να κάνει κωλοτούμπες στον αέρα!

Και λοιπόν;

Τι ακριβώς απέδειξες για την ικανότητα ενός ανθρώπου να διαχειριστεί με ασφάλεια ένα ισχυρό ζώο όταν οι συνθήκες πάψουν να είναι ελεγχόμενες;

Ασφαλώς, μια επιστημονική έρευνα μπορεί να αποδείξει όσα πραγματικά εξετάζει. Δεν μπορεί όμως κάθε εντυπωσιακό αποτέλεσμα να μετατρέπεται αυτομάτως σε γενικό συμπέρασμα για κάθε ζώο, κάθε άνθρωπο και κάθε κατάσταση.

Στη φύση έχουμε δει να συμβαίνουν πράγματα που μοιάζουν απίστευτα. Άγρια ζώα να φροντίζουν ζώα άλλων ειδών, θηρευτές να ανέχονται τη λεία τους, ακόμη και περιστατικά υιοθεσίας ή θηλασμού ανάμεσα σε είδη που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα βρίσκονταν σε εντελώς διαφορετική σχέση.

Η φύση μπορεί να μας εκπλήσσει διαρκώς.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το εξαιρετικό αποτελεί και τον κανόνα.

Και εδώ βρίσκεται, κατά την άποψή μου, ένα μεγάλο πρόβλημα της εποχής μας.

Μας αρέσει να επιλέγουμε από τη φύση τις εικόνες που επιβεβαιώνουν τις αντιλήψεις μας. Εκείνες που συγκινούν, που δημιουργούν εντύπωση, που συγκεντρώνουν χαμόγελα και επιδοκιμασίες.

Αλλά όταν αποφασίζουμε να μιλήσουμε για το μεγαλείο της φύσης, έχουμε υποχρέωση να αναρωτηθούμε ποια εικόνα επιλέγουμε να το εκπροσωπήσει.

Αν πιστεύουμε ότι το μεγαλείο της φύσης συνοψίζεται στην εικόνα ενός προβάτου που θηλάζει από μια λιονταρίνα και ξεχνάμε ότι η ίδια λιονταρίνα είναι ένας πανίσχυρος θηρευτής, τότε κάτι δεν πάει καλά με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον φυσικό κόσμο.

Δεν είναι λιγότερο σπουδαία η φύση όταν ένας λύκος κυνηγά το θήραμά του. Δεν είναι λιγότερο όμορφη όταν ένας σκύλος εκφράζει τα ένστικτά του. Δεν παύει να αξίζει τον σεβασμό μας επειδή δεν συμπεριφέρεται σύμφωνα με τις ανθρώπινες ηθικές μας προσδοκίες.

Το μεγαλείο της φύσης δεν βρίσκεται μόνο στις εξαιρέσεις που μας συγκινούν, αλλά και στις πραγματικότητες που πολλές φορές δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε.

Και τελικά, ας μην ξεχνάμε το σημαντικότερο.

Είναι εντελώς διαφορετικό να μπορείς να μιλάς για το πώς εκπαιδεύεται ένα ζώο και εντελώς διαφορετικό να αναλαμβάνεις προσωπικά την ευθύνη για όσα υποστηρίζεις.

Γιατί όταν η θεωρία συναντήσει την πραγματικότητα, δεν θα βρίσκεται πάντοτε κάποιος μέσα σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον, με απεριόριστο χρόνο, έτοιμος να διορθώσει τις συνθήκες του πειράματος.

Μπορεί να βρίσκεται απλώς ένας άνθρωπος απέναντι σε έναν σκύλο.

Και εκείνη τη στιγμή δεν θα έχουν σημασία οι εντυπωσιακές δηλώσεις, τα χαμόγελα, οι ακόλουθοι ή οι επιδοκιμασίες.

Θα έχει σημασία μόνο αν αυτός ο άνθρωπος γνωρίζει τι έχει απέναντί του και αν είναι πραγματικά προετοιμασμένος να αναλάβει την ευθύνη.

Γιατί άλλο πράγμα είναι να θαυμάζεις τη δύναμη της φύσης και άλλο να είσαι σε θέση να τη διαχειριστείς.