← Όλα τα άρθρα

Ειδικά τον τελευταίο καιρό, με την εξάπλωση θεωριών γύρω από την απευαισθητοποίηση, τη σταδιακή έκθεση και γενικότερα προσεγγίσεων που χρειάζονται χρόνο για να αποδώσουν, θεωρώ ότι πρέπει να ξαναμπεί στο τραπέζι μία από τις βασικότερες αρχές ανάληψης μιας υπόθεσης που αφορά την επιθετικότητα ενός σκύλου. Όταν έχεις να κάνεις με μία συμπεριφορά η οποία μπορεί ανά πάσα στιγμή να προκαλέσει πραγματικό ατύχημα, οι θεωρίες και οι αντιπαραθέσεις γύρω από τις διαφορετικές σχολές εκπαίδευσης οφείλουν σε πρώτη φάση να περάσουν σε δεύτερη μοίρα. Ο πρώτος στόχος του εκπαιδευτή είναι ένας: η άμεση αποκατάσταση της ασφάλειας.

Εάν ένας εκπαιδευτής αναλαμβάνει υπεύθυνα έναν σκύλο με πραγματική επιθετική συμπεριφορά, δεν έχει την πολυτέλεια να πιστεύει ότι διαθέτει μπροστά του έναν, δύο ή τρεις μήνες μέχρι να αρχίσει να αποδίδει η προσέγγισή του. Μέσα σε αυτούς τους μήνες υπάρχει καθημερινότητα. Υπάρχουν άνθρωποι που ζουν στο ίδιο σπίτι, παιδιά, ηλικιωμένοι, επισκέπτες, γείτονες, άλλοι σκύλοι στην πολυκατοικία, άνθρωποι στο ασανσέρ και ζώα που θα εμφανιστούν ξαφνικά σε μια βόλτα. Υπάρχουν πόρτες που μπορεί να ξεχαστούν ανοιχτές, λουριά που μπορεί να φύγουν από ένα χέρι και καταστάσεις που κανένας εκπαιδευτής δεν μπορεί να τοποθετήσει εκ των προτέρων στο ιδανικό σημείο και στην ιδανική απόσταση.

Γι’ αυτό η πρώτη προσέγγιση σε ένα σοβαρό περιστατικό επιθετικότητας δεν μπορεί να είναι «θα περιμένουμε να αλλάξει σταδιακά η συμπεριφορά». Πρώτα δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε μέχρι να αλλάξει η συμπεριφορά να μη συμβεί το επόμενο ατύχημα. Και αυτή η διάκριση είναι εξαιρετικά σημαντική: άλλο η εκπαίδευση και άλλο η διαχείριση του κινδύνου κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης.

Ασφάλεια πριν από κάθε εκπαιδευτική προσέγγιση

Έτσι λοιπόν, ειδικά όταν ακούω εκπαιδευτές-influencers να παρουσιάζουν ένα crate περίπου ως κακοποίηση του σκύλου ή να αντιμετωπίζουν κάθε εργαλείο ελέγχου σαν κάτι που πρέπει ιδεολογικά να εξαφανιστεί από την εκπαίδευση, έχω την αίσθηση ότι μιλάμε για ένα παράλληλο σύμπαν. Γιατί ο εκπαιδευτής που έχει πραγματικά απέναντί του έναν σκύλο ικανό να τραυματίσει άνθρωπο ή άλλο ζώο δεν έχει να λύσει μια θεωρητική άσκηση. Έχει να διαχειριστεί έναν πραγματικό κίνδυνο.

Το crate, το φίμωτρο, ο πνίχτης, όταν χρησιμοποιείται από επαγγελματία που γνωρίζει πώς και γιατί τον χρησιμοποιεί, ο περιορισμός της πρόσβασης σε συγκεκριμένους χώρους, ο έλεγχος των επαφών, η σωστή διαχείριση της εισόδου και της εξόδου από το σπίτι και γενικότερα ο κατάλληλος εξοπλισμός δεν αποτελούν από μόνα τους θεραπεία της επιθετικότητας. Είναι «εργαλεία» διαχείρισης. Και όταν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, η δυνατότητα να εμποδίσεις μια επίθεση ή ένα δάγκωμα δεν αποτελεί εχθρό της ευζωίας του σκύλου. Αποτελεί μέρος της ευθύνης μας απέναντι στον ίδιο τον σκύλο και σε όσους βρίσκονται γύρω του.

Τα εργαλεία διαχείρισης δεν είναι μέθοδος εκπαίδευσης

Το λάθος ξεκινά όταν συγχέουμε το εργαλείο διαχείρισης με τη μέθοδο εκπαίδευσης. Ένα crate δεν εκπαιδεύει από μόνο του έναν επιθετικό σκύλο. Ένα φίμωτρο δεν αλλάζει τη συμπεριφορά του. Ένας πνίχτης δεν αποτελεί από μόνος του πρόγραμμα εκπαίδευσης. Μπορούν όμως, όταν χρησιμοποιούνται σωστά και στο κατάλληλο περιστατικό, να αποτελέσουν μέρος ενός συστήματος που επιτρέπει στον άνθρωπο να διαχειριστεί με ασφάλεια τον σκύλο μέχρι η ίδια η εκπαίδευση να αρχίσει να αποδίδει.

Πρόσφατα έπεσε στην αντίληψή μου η περίπτωση ενός Μαλινουά που παρουσιάστηκε ως επιθετικό απέναντι σε άλλους σκύλους. Γύρω από την περίπτωση αναπτύχθηκε μια ολόκληρη παρουσίαση της σταδιακής απευαισθητοποίησης. Σε ελεγχόμενο χώρο και σε αρκετή απόσταση από άλλους σκύλους, ο συγκεκριμένος σκύλος δεχόταν λιχουδιές όταν παρέμενε χωρίς αντίδραση. Σταδιακά η απόσταση μπορούσε να μειωθεί και όλο αυτό παρουσιαζόταν περίπου ως η διαδικασία μέσα από την οποία αντιμετωπίζεται το πρόβλημα.

Από την ελεγχόμενη άσκηση στην πραγματική ζωή

Δεν έχω καμία αντίρρηση ότι μια τέτοια διαδικασία μπορεί να αποτελέσει μέρος ενός προγράμματος τροποποίησης της συμπεριφοράς. Η ένστασή μου βρίσκεται αλλού. Ο σκύλος δεν ζει μέσα στη σχολή εκπαίδευσης. Δεν περνά τη ζωή του στην απόσταση που επέλεξε ο εκπαιδευτής, με τον άλλο σκύλο τοποθετημένο εκεί που εξυπηρετεί την άσκηση και με μια λιχουδιά έτοιμη στο χέρι. Με το τέλος της εκπαίδευσης πρέπει να επιστρέψει σπίτι. Και υποθέτω ότι δεν διακτινίζεται από τη σχολή κατευθείαν στο σαλόνι του.

Θα πρέπει να βγει από τον χώρο. Θα περπατήσει στο πεζοδρόμιο. Μπορεί να εμφανιστεί ένας σκύλος πίσω από μια γωνία. Μπορεί να ανοίξει η πόρτα ενός ασανσέρ και απέναντί του να βρίσκεται ήδη ένας άλλος σκύλος. Μπορεί ένας αδέσποτος να κινηθεί προς το μέρος του. Μπορεί ο άνθρωπος που τον κρατά να μην έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει την επιθυμητή απόσταση. Η πραγματική ζωή δεν ρωτά τον εκπαιδευτή αν ολοκληρώθηκε η διαδικασία απευαισθητοποίησης πριν δημιουργήσει το επόμενο ερέθισμα.

Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα σε μια όμορφη εικόνα εκπαίδευσης και σε ένα πραγματικό περιστατικό επιθετικότητας. Το ότι ένας σκύλος μπορεί να κοιτάξει έναν άλλο σκύλο από συγκεκριμένη απόσταση χωρίς να αντιδράσει μπορεί να αποτελεί πρόοδο. Δεν σημαίνει όμως αυτομάτως ότι είναι ασφαλής όταν η απόσταση καταργηθεί απότομα από την πραγματικότητα.

Η απευαισθητοποίηση, η σταδιακή επαφή με τα ερεθίσματα και οποιαδήποτε άλλη τεχνική τροποποίησης της συμπεριφοράς μπορούν να χρησιμοποιηθούν όταν και όπου χρειάζονται. Αυτό όμως είναι το επόμενο κεφάλαιο. Το πρώτο είναι να δημιουργηθεί άμεσα ένα λειτουργικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο σκύλος δεν θα μπορεί να προκαλέσει νέο ατύχημα όσο βρίσκεται σε εξέλιξη η εκπαίδευσή του.

Ποιος χρησιμοποιεί το εργαλείο και για ποιον λόγο

Γι’ αυτό θεωρώ προβληματικό να μετατρέπουμε το crate, το φίμωτρο, τον πνίχτη ή οποιοδήποτε άλλο εργαλείο σε ιδεολογικό σύμβολο. Τα εργαλεία δεν έχουν ιδεολογία. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος τα χρησιμοποιεί, γιατί τα χρησιμοποιεί, πώς τα χρησιμοποιεί και σε ποιον σκύλο. Ένα crate μπορεί να εμποδίσει έναν σκύλο να έρθει σε επαφή με έναν επισκέπτη που κινδυνεύει. Ένα σωστά προσαρμοσμένο φίμωτρο μπορεί να αποτρέψει ένα δάγκωμα. Ένας πνίχτης, όταν χρησιμοποιείται σωστά στο πλαίσιο διαχείρισης ενός επικίνδυνου σκύλου, μπορεί να δώσει στον χειριστή τον απαραίτητο έλεγχο ώστε μια αιφνίδια συνάντηση να μη μετατραπεί σε ατύχημα. Κανένα από αυτά δεν λύνει από μόνο του την επιθετικότητα. Μπορούν όμως να εμποδίσουν την επιθετικότητα να μετατραπεί σε τραυματισμό μέχρι να αντιμετωπιστεί το πραγματικό πρόβλημα.

Υπάρχει μάλιστα ένα ακόμη στοιχείο που συχνά απουσιάζει από αυτή τη συζήτηση. Κάθε νέο περιστατικό επιθετικότητας δεν αποτελεί κίνδυνο μόνο για εκείνον που μπορεί να δεχθεί την επίθεση. Αποτελεί κίνδυνο και για τον ίδιο τον σκύλο. Ένα σοβαρό δάγκωμα μπορεί να είναι το περιστατικό που θα κάνει μια οικογένεια να αποφασίσει ότι δεν μπορεί πλέον να τον κρατήσει. Μπορεί να οδηγήσει σε απομόνωση, εγκατάλειψη ή σε άλλες δραματικές συνέπειες για τη ζωή του. Επομένως, όταν αποτρέπεις το επόμενο περιστατικό, δεν προστατεύεις μόνο τους ανθρώπους ή τα άλλα ζώα. Προστατεύεις και τον ίδιο τον σκύλο.

Η εκπαίδευση ενός σκύλου με επιθετική συμπεριφορά δεν μπορεί να μετατρέπεται σε διαγωνισμό ιδεολογικής καθαρότητας μεταξύ εκπαιδευτών. Δεν έχει καμία σημασία ποιος θα εμφανιστεί περισσότερο «σύγχρονος», περισσότερο «θετικός» ή περισσότερο ευαίσθητος απέναντι στον σκύλο στα κοινωνικά δίκτυα. Η πραγματική ευαισθησία φαίνεται όταν αναλαμβάνεις την ευθύνη ενός πραγματικού περιστατικού και γνωρίζεις ότι πίσω από κάθε λάθος απόφαση μπορεί να βρίσκεται ένας τραυματισμένος άνθρωπος, ένας τραυματισμένος σκύλος ή μια οικογένεια που πλέον δεν μπορεί να διαχειριστεί την κατάσταση.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο σημείο. Άλλο να δημιουργήσεις ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο ο σκύλος δεν αντιδρά επειδή εσύ έχεις ελέγξει κάθε παράμετρο και άλλο να εκπαιδεύσεις έναν σκύλο ώστε να μπορεί να διαχειριστεί το απρόβλεπτο. Η πραγματική ζωή είναι γεμάτη απρόβλεπτες καταστάσεις. Η εκπαίδευση επομένως δεν μπορεί να αποδεικνύει την αποτελεσματικότητά της μόνο μέσα στις συνθήκες που δημιουργήσαμε για να πετύχει.

Εκπαίδευση για το απρόβλεπτο

Μετά την αποκατάσταση της ασφάλειας έχουμε όλο τον χρόνο που χρειάζεται για να αναζητήσουμε τα αίτια, να δουλέψουμε τη συμπεριφορά, το συναίσθημα, την επικοινωνία, την αυτοπεποίθηση και κυρίως την ικανότητα του σκύλου να παίρνει διαφορετικές αποφάσεις απέναντι σε όσα μέχρι χθες αντιμετώπιζε με επιθετικότητα. Μπορεί να χρειαστούν εβδομάδες ή μήνες και κάθε σκύλος μπορεί να χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση.

Αλλά υπάρχει κάτι για το οποίο ο υπεύθυνος εκπαιδευτής δεν μπορεί να ζητήσει εβδομάδες ή μήνες.

Η ασφάλεια αποκαθίσταται από την πρώτη ημέρα

Η ασφάλεια πρέπει να αποκατασταθεί από την πρώτη ημέρα.

Γιατί πριν συζητήσουμε ποια θεωρία θα διορθώσει το πρόβλημα, έχουμε μία πολύ πιο άμεση υποχρέωση: να μην υπάρξει το επόμενο δάγκωμα.

Χρήστος Κούτσης
Εκπαιδευτής Σκύλων — Dog’s Mind

Γνωρίστε τον Χρήστο Κούτση