← Όλα τα άρθρα

Δεν πιστεύω ότι υπάρχει κάποιος που θα μπορούσε να με κοιτάξει στα μάτια, γνωρίζοντας έστω και στοιχειώδη πράγματα για τη ζωή μου, και να μην αντιλαμβάνεται τι σημαίνει ο σκύλος για μένα. Ο σκύλος είναι η ανάσα μου, η πρώτη πραγματικά μαγική στιγμή της ζωής μου και πιθανότατα ένας από τους σημαντικότερους λόγους που δεν αφέθηκα ολοκληρωτικά στη ματαιότητα μιας πραγματικότητας που εμείς οι ίδιοι έχουμε κατασκευάσει. Είναι ένα κομμάτι της ύπαρξής μου που δεν χρειάζεται ούτε εξηγήσεις ούτε αποδείξεις. Αυτό, όμως, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από όσα θέλω να μοιραστώ σήμερα.

Σε ανύποπτο χρόνο, το 2014, δημοσίευσα ένα βίντεο γνωρίζοντας ότι το περιεχόμενό του δύσκολα θα γινόταν κατανοητό εκείνη την εποχή. Κάποια στιγμή μέσα στη φετινή χρονιά σκοπεύω να το δημοσιεύσω ξανά και είμαι πλέον σχεδόν βέβαιος ότι αυτή τη φορά πολύ περισσότεροι άνθρωποι θα καταλάβουν τι ακριβώς προσπαθούσα να πω. Όχι επειδή άλλαξε το περιεχόμενό του, αλλά επειδή άλλαξε η πραγματικότητα μέσα στην οποία καλούμαστε να το κατανοήσουμε.

Η ανθρωπότητα έχει καταφέρει να ανακαλύψει εκατοντάδες χιλιάδες λόγους για να στρέφεται ο ένας άνθρωπος απέναντι στον άλλον. Φιλοσοφίες, θρησκείες, ιδεολογίες, πολιτικές πεποιθήσεις, κοινωνικές αντιλήψεις, προσωπικές επιλογές, όλα μπορούν να μετατραπούν σε πεδία αντιπαράθεσης, σε αφορμές διαχωρισμού και πολλές φορές σε λόγους βαθιάς εχθρότητας. Τα τελευταία χρόνια, με ιδιαίτερη έξαρση μετά την περίοδο της πανδημίας, ένα ακόμη πεδίο αντιπαράθεσης προστέθηκε σε αυτή την ατελείωτη ανθρώπινη ανάγκη να χωριζόμαστε σε στρατόπεδα. Ο σκύλος.

Ο καθένας προσπαθεί να περιγράψει τη δική του πραγματικότητα, να επιβάλει τη δική του αντίληψη, να υπερασπιστεί τη δική του αλήθεια και, ολοένα συχνότερα, να αποδείξει ότι η αγάπη του για ένα άλλο είδος τον καθιστά ηθικά ανώτερο από τους υπόλοιπους ανθρώπους. Και σε αυτό το σημείο δεν θέλω να σταθώ στη ζημιά που προκαλεί όλη αυτή η κατάσταση στον ίδιο τον σκύλο. Έχω μιλήσει αμέτρητες φορές γι’ αυτήν και θα συνεχίσω να μιλώ. Σήμερα θέλω να σταθώ σε κάτι που θεωρώ πολύ μεγαλύτερο, πολύ βαθύτερο και ενδεχομένως πολύ πιο επικίνδυνο.

Στη σταδιακή δημιουργία του μισάνθρωπου

Μέσα σε ένα τεράστιο επικοινωνιακό πλέγμα που έχει αναπτυχθεί γύρω από τον σκύλο, γεμάτο επικοινωνιακά τεχνάσματα, ιδεοληψίες, εξιδανικεύσεις, συναισθηματικούς εκβιασμούς και μια ατελείωτη προσπάθεια να παρουσιαστεί η πραγματικότητα μέσα από το φίλτρο της προσωπικής μας ηθικής, ο άνθρωπος αποδεικνύει καθημερινά μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ύπαρξής του. Προσπαθεί να αποδείξει ότι έχει καταφέρει να επικοινωνήσει με ένα διαφορετικό είδος, την ίδια στιγμή που αδυνατεί να επικοινωνήσει ουσιαστικά με το δικό του.

Και αναρωτιέμαι πραγματικά, τι είδους επιτυχία είναι αυτή; Πόσο σημαντικό μπορεί να είναι ότι πιστεύεις πως κατανοείς τις ανάγκες, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά ενός σκύλου, όταν αδυνατείς να ακούσεις, να κατανοήσεις ή έστω να σεβαστείς έναν άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί σου και διαφωνεί μαζί σου; Πώς είναι δυνατόν να μιλάμε διαρκώς για ενσυναίσθηση απέναντι στα ζώα, όταν η ίδια αυτή ενσυναίσθηση εξαφανίζεται τη στιγμή που το αντικείμενό της αποκτά ανθρώπινη μορφή;

Δεν υποτιμώ ούτε στο ελάχιστο τη σχέση ανθρώπου και σκύλου. Θα ήταν άλλωστε σαν να ακύρωνα ένα τεράστιο κομμάτι της ίδιας μου της ζωής. Εκείνο που αμφισβητώ είναι η ιδέα ότι η αγάπη προς ένα άλλο είδος αποτελεί αυτομάτως απόδειξη ανθρώπινης ποιότητας, όταν δεν συνοδεύεται από έναν στοιχειώδη σεβασμό απέναντι στο ίδιο μας το είδος.

Ο τρόπος με τον οποίο έχει διαμορφωθεί ένα μεγάλο μέρος αυτής της επικοινωνίας κινείται διαρκώς ανάμεσα στη συναισθηματική χειραγώγηση, στη δημιουργία ενοχών και στην παρουσίαση του ανθρώπου ως ενός σχεδόν αποκρουστικού όντος, ως ενός τέρατος που καταστρέφει οτιδήποτε αγγίζει. Και φυσικά ο άνθρωπος έχει αποδείξει πολλές φορές πόσο καταστροφικός μπορεί να γίνει. Μόνο που η αναγνώριση των ανθρώπινων ευθυνών είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από τη συλλογική καταδίκη ολόκληρου του ανθρώπινου είδους. Δεν μπορούμε να αναζητούμε έναν καλύτερο κόσμο καλλιεργώντας συστηματικά την περιφρόνηση προς εκείνους που καλούνται να τον δημιουργήσουν.

Η αντίφαση πίσω από ένα γνώριμο σύνθημα

Έχω μιλήσει πολλές φορές για τις αντιφάσεις της λογικής μας και μία από τις χαρακτηριστικότερες εμφανίζεται κάθε φορά που συναντώ το γνωστό σύνθημα: «Γνώρισα τον άνθρωπο και αγάπησα τον σκύλο».

Αναρωτήθηκε ποτέ εκείνος που το αναπαράγει τι ακριβώς δηλώνει; Γιατί η μεγαλύτερη αντίφαση βρίσκεται στο γεγονός ότι ο ίδιος τοποθετεί τον εαυτό του έξω από το ανθρώπινο είδος που καταδικάζει. Θεωρεί ότι αποτελεί κάποια ιδιαίτερη εξαίρεση, έναν άνθρωπο σωστότερο, ηθικότερο, περισσότερο ευαίσθητο και συνειδητοποιημένο από όλους τους υπόλοιπους, τους οποίους με μια φράση ρίχνει στον Καιάδα. Εκείνος, φυσικά, δεν ανήκει σε αυτούς. Εκείνος κατάφερε να ξεφύγει από την ανθρώπινη κακία και να βρει καταφύγιο στην αγκαλιά ενός τετράποδου.

Μόνο που εξακολουθεί να είναι άνθρωπος. Με τις ίδιες αδυναμίες, τις ίδιες αντιφάσεις, τις ίδιες δυνατότητες να αγαπήσει, να πληγώσει, να κατανοήσει ή να αδικήσει. Και το γεγονός ότι ένας σκύλος τού προσφέρει μια σχέση χωρίς τις κοινωνικές συγκρούσεις που χαρακτηρίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις δεν σημαίνει ότι ο ίδιος ξεπέρασε τις προσωπικές του αδυναμίες. Μπορεί απλώς να βρήκε έναν τρόπο να μην τις αντιμετωπίσει.

Η επικοινωνία ως μέσο κατανόησης

Σπούδασα επικοινωνία, σπούδασα και μάρκετινγκ. Αυτά που διδάχθηκα, όμως, απέχουν πάρα πολύ από την παραποίηση της αλήθειας και από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται σήμερα οι δυνατότητες αυτών των δύο επιστημών. Η επικοινωνία θα έπρεπε να αποτελεί μέσο κατανόησης και όχι μηχανισμό κατασκευής αντιλήψεων μέσα από τη συναισθηματική εκμετάλλευση. Και το μάρκετινγκ, όσο κι αν εξυπηρετεί συγκεκριμένους σκοπούς, δεν μπορεί να μετατρέπεται σε δικαιολογία για την κατάργηση κάθε στοιχειώδους ειλικρίνειας.

Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτές οι πρακτικές δεν περιορίζονται πλέον σε επαγγελματικούς μηχανισμούς προβολής. Έχουν περάσει στην καθημερινότητα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στον τρόπο με τον οποίο ακόμη και ο τελευταίος χρήστης του διαδικτύου προσπαθεί να τραβήξει επάνω του τα φώτα της δημοσιότητας. Δεν χρειάζεται πια να γνωρίζεις την αλήθεια για να μιλήσεις. Αρκεί να γνωρίζεις τι θα ήθελε να ακούσει το κοινό σου. Να δημιουργήσεις το κατάλληλο συναίσθημα, να προκαλέσεις λίγη αγανάκτηση, να προσφέρεις μια εύκολη ηθική επιβεβαίωση και να εισπράξεις την επιδοκιμασία ενός ακόμη «μου αρέσει».

Και όταν το συναίσθημα μετατρέπεται σε εργαλείο επιρροής, όταν η ευαισθησία γίνεται μέσο προσωπικής προβολής και η αγάπη για τον σκύλο χρησιμοποιείται ως άλλοθι για την απαξίωση του ανθρώπου, τότε έχουμε απομακρυνθεί πάρα πολύ από οτιδήποτε θα μπορούσε πραγματικά να ονομαστεί φιλοζωία.

Γιατί η αγάπη δεν μπορεί να μετριέται από την ένταση της απέχθειας που εκδηλώνουμε προς κάποιον άλλον. Δεν γίνεται να αποδεικνύουμε πόσο αγαπάμε τους σκύλους περιγράφοντας διαρκώς πόσο μισούμε τους ανθρώπους. Ούτε μπορούμε να μιλάμε για έναν καλύτερο κόσμο όταν το μόνο που καταφέρνουμε είναι να δημιουργούμε νέες κατηγορίες ανθρώπων που θεωρούμε ανάξιους να ανήκουν σε αυτόν.

Το μάθημα που μπορούμε να πάρουμε από τον σκύλο

Ίσως, τελικά, ένα από τα μεγαλύτερα μαθήματα που θα μπορούσε να μας προσφέρει ο σκύλος να μην αφορά καθόλου τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί του, αλλά τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαμε να σχετιστούμε μεταξύ μας. Όχι επειδή οι ανθρώπινες σχέσεις μπορούν να γίνουν τόσο απλές όσο φανταζόμαστε ότι είναι η σχέση μας με ένα ζώο, αλλά επειδή η κατανόηση, η αποδοχή, η εμπιστοσύνη και η συνύπαρξη δεν μπορεί να αποτελούν αξίες που επικαλούμαστε επιλεκτικά.

Ακόμη κι αν δεχθούμε, λοιπόν, ότι ο σκύλος είναι ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου, δυσκολεύομαι να καταλάβω πώς ο άνθρωπος φιλοδοξεί να γίνει ο καλύτερος φίλος του σκύλου όταν έχει αποτύχει να σταθεί ως φίλος απέναντι στον ίδιο του τον συνάνθρωπο.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αποτυχία μας. Όχι ότι δεν καταφέραμε να αγαπήσουμε αρκετά τον σκύλο, αλλά ότι κάπου στην πορεία αρχίσαμε να πιστεύουμε πως για να τον αγαπήσουμε περισσότερο πρέπει πρώτα να αγαπήσουμε λιγότερο τον άνθρωπο.

Ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου θα έπρεπε να είναι ο άνθρωπος. Και δεν θα έπρεπε να χρειαζόμαστε έναν σκύλο για να μας το θυμίσει.

Αυτά για σήμερα. Σας εύχομαι καλημέρα, λιγότερη σκέψη, περισσότερο συναίσθημα. Όχι το συναίσθημα που μας υποδεικνύουν τι να αισθανθούμε, αλλά εκείνο που μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε ο ένας τον άλλον.

Και όπως συνηθίζω να λέω τον τελευταίο καιρό, επαναλαμβάνοντας μια φράση που μου έμαθε ένας φίλος…

Δεν είναι όλα για συναυλία!

Χρήστος Κούτσης
Εκπαιδευτής Σκύλων — Dog’s Mind

Γνωρίστε τον Χρήστο Κούτση