← Όλες οι ειδήσεις

Η Oaka είναι δύο ετών και ανήκει στη φυλή Australian Koolie. Η προηγούμενη οικογένειά της έκρινε ότι ήταν υπερβολικά δύσκολη για να τη διαχειριστεί και τελικά την παρέδωσε στην οργάνωση διάσωσης DM Rescue, στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας. Μέχρι εδώ θα μπορούσε να είναι μία ιστορία σαν τόσες άλλες: ένας σκύλος με πολλή ενέργεια, ένταση, ανάγκη για δραστηριότητα, ένας σκύλος που μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον φαίνεται δύσκολος, ίσως ακόμη και προβληματικός.

Η ιστορία όμως της Oaka πήρε διαφορετική κατεύθυνση όταν άνθρωποι που γνώριζαν τι ακριβώς αναζητούσαν κοίταξαν τα ίδια χαρακτηριστικά με εντελώς διαφορετικό μάτι. Η εκπαιδεύτρια Avery Keller είδε δυνατότητες εκεί όπου προηγουμένως είχε υπάρξει δυσκολία διαχείρισης και η Oaka προτάθηκε στο International Fund for Animal Welfare και στην Innovation for Conservation, που αναζητούσαν τον επόμενο σκύλο ανίχνευσης κοάλα μετά τη συνταξιοδότηση του Bear. Περισσότεροι από 50 σκύλοι δηλώθηκαν, 13 αξιολογήθηκαν και τελικά η Oaka ξεχώρισε.

Αυτό που για κάποιον άνθρωπο μπορούσε να φαίνεται υπερβολή, για μια συγκεκριμένη εργασία αποδείχθηκε προσόν. Έντονο play drive (κίνητρο για παιχνίδι), επιμονή, μεγάλη συγκέντρωση στην εργασία και δυνατότητα να καλύπτει γρήγορα μεγάλες εκτάσεις αναζητώντας τον στόχο της ήταν ακριβώς χαρακτηριστικά που οι άνθρωποι της ομάδας αναζητούσαν. Για τη συγκεκριμένη δουλειά έπρεπε επίσης να μην εμφανίζει κυνηγετική διάθεση απέναντι στα κοάλα, ώστε να μπορεί να τα εντοπίζει χωρίς να τα καταδιώκει.

Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η πραγματική σημασία αυτής της είδησης. Δεν άλλαξε ξαφνικά η βιολογία της Oaka. Δεν ξύπνησε ένα πρωί και έγινε διαφορετικός σκύλος. Άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι γύρω της διάβασαν αυτά που είχε ήδη μέσα της και, κυρίως, άλλαξε το περιβάλλον και ο ρόλος μέσα στον οποίο αυτά τα χαρακτηριστικά κλήθηκαν να λειτουργήσουν.

Πότε λοιπόν ένας σκύλος είναι πραγματικά “προβληματικός”;

Εδώ και δεκαετίες υποστηρίζω μέσα από την αρθρογραφία και τη δουλειά μου ότι δεν μπορούμε να αξιολογούμε τη συμπεριφορά ενός σκύλου αποκομμένη από το περιβάλλον στο οποίο ζει και από τον ρόλο που του έχουμε επιβάλει. Ένας σκύλος μπορεί να μοιάζει αφόρητος μέσα σε ένα περιβάλλον που πνίγει τις βιολογικές του δυνατότητες και την ίδια στιγμή να αποδεικνύεται εξαιρετικός όταν αυτές βρουν πραγματική διέξοδο.

Εκατοντάδες σκύλοι ζουν σήμερα σε λάθος περιβάλλον, με λάθος απαιτήσεις και πολλές φορές με ανθρώπους που έχουν πάρει λάθος ενημέρωση για το τι πραγματικά σημαίνει ο σκύλος που επέλεξαν να βάλουν στη ζωή τους. Δεν σημαίνει ότι αυτοί οι άνθρωποι είχαν κακή πρόθεση. Σημαίνει όμως ότι εδώ και χρόνια τους έχει καλλιεργηθεί η ιδέα πως σχεδόν οποιοσδήποτε σκύλος, ανεξάρτητα από τη γενετική του προδιάθεση, τη φυλή, τον χαρακτήρα και τις πραγματικές του ανάγκες, μπορεί να προσαρμοστεί σε έναν συγκεκριμένο σύγχρονο τρόπο ζωής αρκεί να εκπαιδευτεί «σωστά».

Και κάπως έτσι ο σκύλος αρχίζει να κρίνεται με βάση το αν κατάφερε να εξυπηρετήσει τις δικές μας ανάγκες. Αν έχει πολλή ενέργεια είναι δύσκολος. Αν δεν μπορεί να μείνει αδρανής πολλές ώρες είναι υπερκινητικός. Αν έχει ισχυρό κίνητρο για εργασία δημιουργεί προβλήματα. Αν αντιδρά σε ένα περιβάλλον που δεν μπορεί να διαχειριστεί, τότε συχνά το συμπέρασμα είναι ότι κάτι πάει στραβά με τον ίδιο.

Ίσως όμως αρκετές φορές πρέπει να κάνουμε ακριβώς την αντίθετη ερώτηση: το περιβάλλον στο οποίο τοποθετήσαμε αυτόν τον συγκεκριμένο σκύλο ήταν ποτέ κατάλληλο γι’ αυτό που πραγματικά είναι;

Ο ίδιος χαρακτήρας μπορεί αλλού να είναι πρόβλημα και αλλού πλεονέκτημα

Η ιστορία της Oaka έχει αξία ακριβώς επειδή δείχνει πόσο σχετική μπορεί να είναι η έννοια της «προβληματικής συμπεριφοράς». Χαρακτηριστικά που μέσα σε ένα συνηθισμένο σπίτι δημιουργούν μεγάλες απαιτήσεις από τον άνθρωπο μπορούν, σε ένα κατάλληλο πλαίσιο, να αποτελέσουν την ίδια τη βάση μιας εξαιρετικής συνεργασίας.

Η επιμονή μπορεί μέσα σε ένα περιβάλλον να μοιάζει εμμονή και σε ένα άλλο να είναι το χαρακτηριστικό που επιτρέπει στον σκύλο να μην εγκαταλείπει μια αναζήτηση. Η ανάγκη για συνεχή δραστηριότητα μπορεί σε ένα διαμέρισμα να οδηγήσει σε καταστροφές, ένταση και συγκρούσεις, ενώ σε μια εργασία ανίχνευσης να γίνει πολύτιμη αντοχή. Η ισχυρή συγκέντρωση σε ένα αντικείμενο μπορεί για έναν κηδεμόνα να είναι κάτι κουραστικό, αλλά για έναν χειριστή σκύλου εργασίας να αποτελεί ακριβώς αυτό που αναζητά.

Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι κάθε δύσκολος σκύλος κρύβει μέσα του έναν μελλοντικό σκύλο διάσωσης ή ότι όλα τα προβλήματα συμπεριφοράς λύνονται αν βρούμε στο ζώο μια δουλειά. Θα ήταν το ίδιο απλοϊκό με αυτό που ήδη κατακρίνουμε. Σημαίνει όμως ότι πριν χαρακτηρίσουμε έναν σκύλο προβληματικό πρέπει να εξετάσουμε πολύ σοβαρά τη σχέση ανάμεσα στη βιολογία του, τον χαρακτήρα του, το περιβάλλον, τον άνθρωπο που ζει μαζί του και τις απαιτήσεις που του έχουν επιβληθεί.

Το πρόβλημα με τον όρο «ζώο συντροφιάς»

Κάπου εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη ένστασή μου απέναντι στην επίμονη χρήση της έκφρασης «ζώο συντροφιάς». Ο όρος μπορεί φυσικά να περιγράφει τη σχέση που έχουμε σήμερα με τον σκύλο. Ζει μαζί μας, μοιράζεται το σπίτι μας, είναι μέλος της οικογένειας και αποτελεί σύντροφο του ανθρώπου. Το πρόβλημα ξεκινά όταν αυτή η περιγραφή μιας σχέσης μετατρέπεται σταδιακά σε περιγραφή ολόκληρης της φύσης του ζώου.

Ο σκύλος δεν είναι απλώς ένας εξειδικευμένος σύντροφος. Οι διαφορετικές φυλές και οι διαφορετικοί πληθυσμοί σκύλων διαμορφώθηκαν επί πολλές γενιές για εντελώς διαφορετικές λειτουργίες: φύλαξη, κυνήγι, δίωξη, ανίχνευση, έλεγχο κοπαδιών, προστασία, έλξη, αναζήτηση και στενή συνεργασία με τον άνθρωπο. Αυτές οι ιδιότητες δεν εξαφανίζονται επειδή το ζώο μεταφέρθηκε από έναν ανοιχτό χώρο σε ένα διαμέρισμα ούτε επειδή η σύγχρονη κοινωνία αποφάσισε ότι ο κύριος ρόλος όλων των σκύλων είναι πλέον να μας κάνουν παρέα.

Ακριβώς εδώ θεωρώ ότι δημιουργείται ένα τεράστιο λάθος τόσο στην ενημέρωση όσο και στη διαμόρφωση πολιτικής γύρω από τον σκύλο. Παρουσιάζουμε όλο και περισσότερο το είδος σαν μια ενιαία κατηγορία ζώων που, με τις κατάλληλες συνθήκες και τη σωστή εκπαίδευση, μπορούν όλα να μετατραπούν περίπου στο ίδιο πράγμα: σε έναν ήρεμο σκύλο που ζει μέσα στο σπίτι, κάθεται στον καναπέ, προσαρμόζεται στον δικό μας καθημερινό ρυθμό και βρίσκεται διαθέσιμος όταν εμείς θέλουμε να ασχοληθούμε μαζί του.

Αυτό όμως δεν είναι περιγραφή της φύσης του σκύλου. Είναι περιγραφή των δικών μας απαιτήσεων από αυτόν.

Η αστικοποίηση άλλαξε τον άνθρωπο πολύ πιο γρήγορα από όσο μπορεί να αλλάξει τη βιολογία του σκύλου

Το σύγχρονο αστικό περιβάλλον περιορίζει όλο και περισσότερο τις δυνατότητες φυσικής έκφρασης πολλών σκύλων. Μικρότεροι χώροι, λιγότερη ελευθερία κίνησης, πολλές ώρες αδράνειας, συνεχής θόρυβος, περιορισμένες δυνατότητες εργασίας και ταυτόχρονα ολοένα μεγαλύτερη απαίτηση για αυτοέλεγχο.

Ζητάμε από τον σκύλο να μη γαβγίζει, να μη διεκδικεί, να μην τραβά, να μην κυνηγά, να μην ενοχλεί, να μην αντιδρά υπερβολικά και να προσαρμόζεται στους κανόνες μιας ανθρώπινης κοινωνίας που δεν δημιουργήθηκε με βάση τις δικές του ανάγκες. Και όταν δεν τα καταφέρνει, πολύ συχνά δεν αναρωτιόμαστε τι ακριβώς του ζητήσαμε. Ψάχνουμε πρώτα τι δεν πάει καλά με τον ίδιο.

Αυτός είναι και ο λόγος που θεωρώ ότι το ταίριασμα του συγκεκριμένου χαρακτήρα με το περιβάλλον και τον ρόλο είναι πολύ πιο σημαντικό απ’ όσο θέλουμε να παραδεχτούμε. Δεν μπορεί κάθε σκύλος να ταιριάξει σε κάθε άνθρωπο και δεν μπορεί κάθε χαρακτήρας να λειτουργήσει μέσα σε κάθε τρόπο ζωής. Η άρνηση αυτής της πραγματικότητας δεν προστατεύει τον σκύλο. Αντίθετα, μπορεί τελικά να δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα τόσο για εκείνον όσο και για τον άνθρωπο.

Δεν υπάρχει ένας ενιαίος «σκύλος»

Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι η δημόσια συζήτηση χρησιμοποιεί συνεχώς τον όρο «ο σκύλος» σαν να αναφέρεται σε μία ενιαία συμπεριφορική οντότητα. Όμως οι διαφορές ανάμεσα σε σκύλους μπορεί να είναι τεράστιες. Γενετική, μέγεθος, μορφολογία, αντοχή, κοινωνική συμπεριφορά, τρόπος εργασίας, κίνητρα και βαθμός ενεργητικότητας διαφοροποιούνται σε βαθμό που δεν επιτρέπει να αντιμετωπίζουμε όλους τους σκύλους με το ίδιο μοντέλο.

Το να δημιουργούμε λοιπόν συμβουλές, πολιτικές και ολόκληρες θεωρίες πάνω στην υπόθεση ότι οποιοσδήποτε σκύλος μπορεί, με μια σωστή μέθοδο εκπαίδευσης, να μετατραπεί σε έναν ιδανικό κάτοικο διαμερίσματος δεν είναι αποδοχή της φύσης του σκύλου. Είναι προσπάθεια να τη χωρέσουμε στις ανάγκες του ανθρώπου.

Και εδώ η ευθύνη δεν βρίσκεται μόνο στους influencers και στα social media. Βρίσκεται και στους επαγγελματίες, στους ανθρώπους που ενημερώνουν, στους φορείς που διαμορφώνουν πολιτική και γενικότερα σε όλους όσοι παρουσιάζουν τον σκύλο στο κοινό σαν ένα ενιαίο προϊόν, αντί για έναν ζωντανό οργανισμό του οποίου οι δυνατότητες και ο χαρακτήρας πρέπει να βρίσκονται σε πραγματική αντιστοιχία με τον τρόπο ζωής που του προσφέρουμε.

Η Oaka δεν χρειαζόταν να πάψει να είναι Oaka

Αυτό ίσως είναι το ωραιότερο κομμάτι αυτής της ιστορίας. Για να βρει τη θέση της η Oaka δεν χρειάστηκε πρώτα να μετατραπεί σε έναν πιο βολικό σκύλο, να χάσει την έντασή της ή να γίνει περισσότερο συμβατή με το πρότυπο του ήσυχου οικογενειακού ζώου. Κάποιος κοίταξε αυτά που ήδη είχε και αναρωτήθηκε πού θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν.

Η εκπαίδευσή της βέβαια τώρα αρχίζει και κανείς δεν μπορεί ακόμη να γνωρίζει μέχρι πού θα φτάσει. Θα πρέπει να μάθει να μεταφέρει την αναζήτηση της μπάλας στην οσμή της γούνας του κοάλα και τελικά να μπορεί να εντοπίζει ζώα που βρίσκονται αρκετά μέτρα ψηλά στα δέντρα. Ο Bear, ο σκύλος που προηγήθηκε σε αυτή τη δουλειά, χρειάστηκε περίπου δύο χρόνια εκπαίδευσης και είχε βοηθήσει στον εντοπισμό περισσότερων από 100 κοάλα μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του Black Summer.

Όμως το αν η Oaka τελικά θα φτάσει στο ίδιο επίπεδο δεν αλλάζει το σημαντικότερο στοιχείο της ιστορίας. Ο σκύλος που κάπου θεωρήθηκε υπερβολικά δύσκολος, αλλού θεωρήθηκε ακριβώς αυτό που αναζητούσαν. Και ο λόγος δεν ήταν ότι κάποιος εξαφάνισε τον χαρακτήρα του. Ήταν ότι κάποιος προσπάθησε να τον καταλάβει.

Ίσως λοιπόν πρέπει να αρχίσουμε να αλλάζουμε και την ερώτηση που κάνουμε εδώ και χρόνια. Αντί να αναζητούμε συνεχώς το πώς θα προσαρμόσουμε κάθε σκύλο στον τρόπο ζωής του ανθρώπου, θα πρέπει πολύ συχνότερα να αναρωτιόμαστε σε ποιο περιβάλλον μπορεί ο συγκεκριμένος σκύλος να λειτουργήσει πραγματικά καλά.

Αυτό δεν είναι μια ρομαντική θεώρηση του σκύλου αλλά μια πολύ πιο ρεαλιστική αντίληψη της ευθύνης μας απέναντί του. Ένας σκύλος του οποίου ο χαρακτήρας, οι βιολογικές δυνατότητες και οι ανάγκες βρίσκονται σε διαρκή σύγκρουση με το περιβάλλον που του έχουμε επιβάλει μπορεί να καταλήξει δυστυχισμένος, δύσκολος ή ακόμη και επικίνδυνος. Ο ίδιος σκύλος μέσα σε ένα περιβάλλον που αξιοποιεί αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να γίνει εξαιρετικός συνεργάτης.

Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι να σταματήσουμε να μιλάμε για εκπαίδευση. Είναι να σταματήσουμε να πιστεύουμε ότι η εκπαίδευση μπορεί να ακυρώσει τη φύση. Ο χαρακτήρας ενός συγκεκριμένου σκύλου πρέπει να συνάδει όσο γίνεται περισσότερο με τον ρόλο που καλείται να υπηρετήσει και με το περιβάλλον στο οποίο καλείται να ζήσει.

Και ίσως η Oaka να μας θυμίζει κάτι που πολλές φορές ξεχνάμε: ένας σκύλος που χαρακτηρίζεται «προβληματικός» δεν είναι απαραίτητα ένας προβληματικός σκύλος. Μπορεί απλώς να είναι ένας σκύλος του οποίου οι πραγματικές δυνατότητες δεν έχουν βρει ακόμη το σωστό περιβάλλον για να εκφραστούν.

Πηγές

• International Fund for Animal Welfare — Meet Oaka, the rescue dog training to save koalas
• International Fund for Animal Welfare — Australia’s next koala detection dog is in training to continue Bear’s legacy

Χρήστος Κούτσης
Εκπαιδευτής Σκύλων — Dog’s Mind

Γνωρίστε τον Χρήστο Κούτση