«Είχα έναν σκύλο που ήταν σαν άνθρωπος!»

Είναι μια φράση που έχω ακούσει αμέτρητες φορές όλα αυτά τα χρόνια από ανθρώπους που ζουν ή έζησαν με σκύλους. Και είναι πραγματικά εντυπωσιακό ότι πολύ συχνά αναφέρονται στον πρώτο τους σκύλο. Σε έναν σκύλο που έζησε πριν από τη σημερινή έκρηξη γνώσης γύρω από τη συμπεριφορά, πριν από τις αμέτρητες μεθόδους εκπαίδευσης, πριν από τα σεμινάρια, τα βίντεο, τις συμβουλές και τις καθημερινές αναλύσεις του διαδικτύου. Κι όμως, όταν μιλούν γι’ αυτόν, επιμένουν: «Καταλάβαινε τα πάντα. Ήταν σαν άνθρωπος».

Ήταν οι σκύλοι περισσότερο άνθρωποι;

Θα μπορούσαμε πολύ εύκολα να προσπεράσουμε αυτή τη φράση. Συνάδελφοί μου συχνά την αποδίδουν στο γεγονός ότι παλαιότερα τα ζητούμενα από έναν σκύλο ήταν λιγότερα. Άλλοι θεωρούν ότι οι άνθρωποι θυμούνται επιλεκτικά τις καλές στιγμές ή κυρίως τα τελευταία χρόνια της ζωής ενός σκύλου, όταν πολλά προβλήματα είχαν ήδη λυθεί μέσα από τη συνύπαρξη. Πιθανότατα υπάρχει και ένα κομμάτι αλήθειας σε όλα αυτά. Κατά τη δική μου άποψη όμως υπάρχει και κάτι πολύ βαθύτερο: το παράξενο δεν είναι ότι εκείνοι οι σκύλοι ήταν περισσότερο άνθρωποι. Είναι ότι εκείνοι οι άνθρωποι ήταν περισσότερο σκύλοι.

Σήμερα διαπραγματευόμαστε σχεδόν τα πάντα μέσα από τη γνώση. Και μάλιστα μέσα από μια γνώση η οποία πολλές φορές εμφανίζεται αντιφατική. Δεν χρειάζεται παρά να ψάξει κάποιος στο διαδίκτυο ένα οποιοδήποτε ζήτημα συμπεριφοράς ενός σκύλου για να δει το ίδιο ακριβώς αντικείμενο να παρουσιάζεται εντελώς διαφορετικά από δύο επαγγελματίες του ίδιου χώρου. Ο άνθρωπος τελικά βρίσκεται μπροστά στον σκύλο του όχι μόνο με τις δικές του σκέψεις, αλλά κουβαλώντας εκατοντάδες σκέψεις άλλων ανθρώπων. Τι πρέπει να κάνει, τι δεν πρέπει να κάνει, τι σημαίνει αυτή η κίνηση, γιατί ο σκύλος έκανε εκείνο, τι θα συμβεί αν αντιδράσει έτσι και ποιο λάθος θα προκαλέσει αύριο αυτό που κάνει σήμερα.

Δύο τρόποι να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο

Έχω αναφερθεί ήδη, έστω έμμεσα, στους δύο διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορούμε να προσεγγίσουμε τον κόσμο. Ο ένας είναι ο γραμμικός. Είναι ο κόσμος της λογικής, της αιτίας και του αποτελέσματος, της πρόβλεψης και της ανάλυσης. Εκεί θέλουμε όλα να έχουν ένα «γιατί», μια εξήγηση, μια κατηγορία και, αν είναι δυνατόν, μια λύση. Ο άλλος είναι αυτός που συνηθίζω να ονομάζω, περισσότερο συμβολικά, «σκύλο». Είναι η αντίληψη του κόσμου περισσότερο σαν ολότητα. Χωρίς την αδιάκοπη ανάγκη διαχωρισμού και αιτιολόγησης αυτού που ήδη υπάρχει και συμβαίνει. Δεν χρειάζεται να αναλύσεις κάθε στιγμή για να τη ζήσεις και δεν χρειάζεται να ονομάσεις κάθε συναίσθημα για να το αντιληφθείς.

Μέσα σε αυτόν τον απλούστερο κόσμο ο άνθρωπος κάποτε έβλεπε περισσότερο τον σκύλο ως σύντροφο. Είχε πολύ λιγότερες εικόνες, λιγότερες πληροφορίες και σίγουρα λιγότερους ανθρώπους να του εξηγούν καθημερινά τι κάνει λάθος. Τα μέσα μιας άλλης εποχής ήταν περιορισμένα και η εικόνα του σκύλου περνούσε μέσα από πολύ λιγότερα φίλτρα. Παρ’ όλα αυτά, άνθρωποι και σκύλοι κατάφερναν να συνεννοηθούν.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάποτε όλα ήταν καλύτερα. Ούτε ότι δεν υπήρχαν ακραίες, βίαιες ή εντελώς λανθασμένες αντιλήψεις για τον σκύλο. Υπήρχαν. Η σημερινή όμως παρουσίαση του παρελθόντος σαν να αποτελούνταν αποκλειστικά από αυτές είναι επίσης μια παραποίηση. Εγώ, όταν βρέθηκε ο πρώτος σκύλος στα χέρια μου, δεν πίστευα σε αρχηγούς, δεν είχα θεωρίες κυριαρχίας στο μυαλό μου και δεν κουβαλούσα κάποια συγκεκριμένη επιστημονική θεωρία συμπεριφοράς. Είχα απλώς έναν σκύλο απέναντί μου. Και κάπως έτσι εκείνος έγινε ο δικός μου σκύλος-άνθρωπος κι εγώ έγινα ο δικός του άνθρωπος-σκύλος.

Όταν η γνώση γίνεται θόρυβος

Σήμερα δεν χρειάζεται παρά να κάνεις μια βόλτα σε οποιαδήποτε γειτονιά με έναν σκύλο. Σχεδόν σίγουρα κάποιος θα βρεθεί να σου πει ότι κάτι κάνεις λάθος. Υπάρχει ένα τεράστιο περίσσευμα γνώσης γύρω μας. Κι όμως, παρά την αύξηση αυτής της γνώσης, δεν φαίνεται να έχουμε αντίστοιχη μείωση των προβλημάτων. Αντίθετα, πολλές φορές έχουμε την αίσθηση ότι τα προβλήματα διογκώνονται, οι σχέσεις γίνονται δυσκολότερες και ο άνθρωπος αισθάνεται όλο και λιγότερο βέβαιος για το πώς πρέπει να σταθεί απέναντι στο ίδιο του το ζώο.

Ίσως λοιπόν μερικές φορές η εξέλιξη, όσο παράξενο κι αν ακούγεται, να βρίσκεται και στην επιστροφή στις ρίζες. Όχι στο να γεμίσουμε το κεφάλι ενός ανθρώπου με ακόμη περισσότερες πληροφορίες, αλλά στο να αφαιρέσουμε εκείνες που είναι άχρηστες και τελικά τον κρατούν σαν ξεχωριστό κομμάτι απέναντι στον σκύλο του. Γιατί όταν κάθε κίνηση περνά πρώτα από τη σκέψη, κάθε συναίσθημα από την ερμηνεία και κάθε αντίδραση από μια θεωρία, η επικοινωνία παύει να είναι επικοινωνία και μετατρέπεται σε διαρκή διαχείριση.

Η γνώση πρέπει να μας φέρνει πιο κοντά

Και υπάρχει εδώ ένα παράδοξο που αξίζει τουλάχιστον να το σκεφτούμε. Πολλοί από τους σκύλους που έγραψαν πραγματικές ιστορίες δίπλα στον άνθρωπο δεν πέρασαν ποτέ από τη σημερινή επιστημονικότητα της διαχείρισης της συμπεριφοράς τους. Έζησαν, εργάστηκαν, συνεργάστηκαν, προστάτευσαν, ταξίδεψαν και συνδέθηκαν με ανθρώπους που πολλές φορές δεν γνώριζαν ούτε έναν από τους σημερινούς επιστημονικούς όρους. Αυτό δεν ακυρώνει την επιστήμη ούτε τη γνώση που αποκτήσαμε. Μας υποχρεώνει όμως να αναρωτηθούμε ποιος πρέπει τελικά να είναι ο ρόλος αυτής της γνώσης. Να μας φέρνει πιο κοντά στον σκύλο ή να στέκεται ανάμεσά μας;

Ο ρόλος της σύγχρονης εκπαίδευσης σκύλων

Για μένα, η σύγχρονη δουλειά του εκπαιδευτή βρίσκεται ακριβώς εκεί. Στη δημιουργία αυτού του «σκύλου-ανθρώπου» και, ταυτόχρονα, στην επαναφορά του «ανθρώπου-σκύλου». Όχι στη μετατροπή του σκύλου σε μια μηχανή προβλέψιμων συμπεριφορών ούτε του ανθρώπου σε χειριστή που εκτελεί διαρκώς τεχνικές. Η εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι μόνο η προσθήκη συμπεριφορών. Πρέπει να είναι και η αφαίρεση του θορύβου που εμποδίζει δύο διαφορετικά είδη να επικοινωνήσουν.

Η σύγχρονη εκπαίδευση, λοιπόν, ίσως τελικά να μην μπορεί να είναι παρά μια επιστροφή στην απλότητα της συντροφικότητας, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από δύο χαρακτήρες διαφορετικών ειδών που αναζητούν την αρμονική συνύπαρξή τους.

Γιατί επιλέγουμε να ζήσουμε με έναν σκύλο

Κάθε άνθρωπος που επιλέγει να ζήσει με ένα ζώο καλύπτει μέσα από αυτή την επιλογή και μια ανάγκη. Δεν χρειάζεται εδώ να αναλύσουμε ποια είναι αυτή για τον καθένα. Το «αγαπάω τους σκύλους», «αγαπάω τις γάτες» ή γενικότερα «αγαπάω τα ζώα» είναι μια όμορφη αλλά πολύ γενική διατύπωση που από μόνη της δεν εξηγεί την ανάγκη να μοιραστεί κάποιος την καθημερινότητα, τον προσωπικό του χώρο και τελικά ένα κομμάτι της ζωής του με ένα διαφορετικό είδος.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος σήμερα είναι ήδη φορτωμένος. Ζει μέσα σε αδιάκοπους λογικούς συσχετισμούς, προβλέψεις, πληροφορίες, υποχρεώσεις και σενάρια για μια άσχημη στιγμή του αύριο που μπορεί να έρθει ή να μην έρθει ποτέ. Ζει σε ρυθμούς που απαιτούν συνεχώς αποφάσεις, εξηγήσεις και συγκεκριμένες λύσεις. Αν λοιπόν το ζητούμενο είναι απλώς να προσθέσουμε και έναν σκύλο μέσα σε αυτόν τον ήδη πολύπλοκο γραμμικό κόσμο, χωρίς να επιτρέψουμε στον ίδιο τον σκύλο να αλλάξει κάτι και σε εμάς, τότε ίσως το αποτέλεσμα να είναι ακριβώς αυτό που βλέπουμε σήμερα.

Η τελευταία πραγματική σύνδεση με τη φύση

Ειδικά όσοι ζούμε στα μεγάλα αστικά κέντρα γνωρίζουμε ότι η συνύπαρξη με ένα ζώο μπορεί να είναι μία από τις τελευταίες πραγματικές συνδέσεις μας με τη φύση. Όμως αυτή η σύνδεση έχει αξία μόνο εφόσον επιτρέψουμε στη φύση να περάσει και προς τη δική μας πλευρά. Αν πάρουμε τον σκύλο και τον κοιτάξουμε αποκλειστικά μέσα από τα μάτια, τις απαιτήσεις και τους μηχανισμούς της αστικής ανθρώπινης συμπεριφοράς, τότε θα έχουμε χάσει ίσως το σημαντικότερο πράγμα που είχε να μας προσφέρει.

Και τότε φοβάμαι ότι οι επόμενες γενιές θα έχουν περισσότερη γνώση από οποιαδήποτε προηγούμενη, περισσότερους ειδικούς, περισσότερες μεθόδους, περισσότερες εφαρμογές και περισσότερες πληροφορίες για τον σκύλο.

Αλλά όλο και λιγότερους ανθρώπους που θα μπορούν κάποτε να καθίσουν και να πουν:

«Είχα έναν σκύλο που ήταν σαν άνθρωπος».

Χρήστος Κούτσης
Εκπαιδευτής Σκύλων — Dog’s Mind

Γνωρίστε τον Χρήστο Κούτση